આધારસ્તંભ સામે વ્યૂહરચનાકાર

છટણીનો ફટકો ટીમ પર પડે છે અને હિંમત ભાંગીને પડી જાય છે. આધારસ્તંભ સૌથી પહેલાં રસોડા તરફ વળે છે — હલી ગયેલા લોકો માટે ચા બનાવે છે, જે માણસ સાવ સૂનમૂન થઈને બેસી ગયું છે તેની ચૂપચાપ ખબર કાઢે છે, અને લોકોને એ વાત કહી લેવા દે છે જે તેઓ બીજા કોઈને કહી શકતાં નથી. વ્યૂહરચનાકાર ત્યાં સુધીમાં એ નકશો દોરી ચૂક્યાં છે કે આ કાપનો આવતાં બે ત્રિમાસિક પર શું અર્થ થાય છે, ગણતરી માંડી ચૂક્યાં છે કે કઈ યોજનાઓ બચશે, અને જે ભૂમિકાઓ સૌથી વધુ મહત્ત્વની છે તેમને બચાવવાની દલીલ તૈયાર કરી ચૂક્યાં છે. બંને બધાનું ધ્યાન રાખવાની કોશિશમાં જ છે. પણ એક અત્યારે ઓરડામાં હાજર લોકોને પકડી રાખે છે, અને બીજું એ આખી પરિસ્થિતિ સંભાળે છે જેમાં બધાએ આવતા વરસે જીવવાનું છે.

પાયાનો ફરક

સંકટમાં આધારસ્તંભ અને વ્યૂહરચનાકાર, બંને અડગ દેખાઈ શકે છે, અને એટલે જ બંને વચ્ચે ગૂંચવાડો થાય છે. ફરક એ વાતનો છે કે દરેક સમસ્યાથી કેટલા અંતરે ઊભું છે.

આધારસ્તંભ તદ્દન નજીક ઊભાં રહે છે. તેમનું ધ્યાન બરાબર પોતાની સામે હાજર લોકો પર અને એ લોકો કેવી રીતે ઝીલી રહ્યાં છે તેના પર ટકેલું હોય છે. સંજોગો ત્યારે બગડેલા છે જ્યારે કોઈ ડરેલું હોય, નિરાધાર હોય, કે કોઈ મુશ્કેલી સાથે એકલું પડી ગયું હોય; અને ત્યારે બરાબર છે જ્યારે દરેકને પકડાયેલા અને ટકેલા હોવાનો અનુભવ થાય. આધારસ્તંભની તાકાત છે તેમની હાજરી — તેઓ હાજર રહે છે, હૂંફ જાળવી રાખે છે, અને વસ્તુઓ કાચી અને પીડાદાયક થઈ જાય ત્યારે પણ ધ્રૂજતાં નથી.

વ્યૂહરચનાકાર જરા પાછળ હટીને ઊભાં રહે છે. તેમનું ધ્યાન આખા પટ પર હોય છે — સંજોગોની બનાવટ, એ કઈ દિશામાં જઈ રહ્યા છે, અને એ ચાલો જે આજની ધમાલ ભુલાઈ ગયા પછી પણ લાંબા વખત સુધી મહત્ત્વની રહેશે. વસ્તુઓ ત્યારે બગડેલી છે જ્યારે કોઈ સુસંગત યોજના જ ન હોય અને લોકો આંખો મીંચીને રિએક્ટ કરતાં હોય; અને ત્યારે બરાબર છે જ્યારે આગળ સુધી જોતો એક સ્પષ્ટ રસ્તો હાજર હોય જે દબાણમાં પણ ટકી રહે. વ્યૂહરચનાકારની તાકાત છે દૂરંદેશી — તેમને એ પરિણામો દેખાઈ જાય છે જેની સાથે બાકીના લોકોનો ભેટો મહિનાઓ પછી થવાનો છે.

આ તેમના પડછાયામાં પણ સંભળાય છે. આધારસ્તંભ પોતાની આસપાસના લોકો માટે હદ કરતાં વધારે કરી બેસે છે અને ચૂપચાપ પોતાની જાતને અવગણી નાખે છે — બધાનું દુઃખ પોતાની અંદર શોષતાં જાય છે, જ્યાં સુધી પોતાના માટે કંઈ બચે જ નહીં. વ્યૂહરચનાકાર ઠંડા અને અળગા પડી શકે છે — લોકોને એવી રીતે ગોઠવતાં જાણે એ પટ પર પાથરેલાં પ્યાદાં હોય, અને યોજના એટલી ઓછી સમજાવતાં કે જેમના પર તેની અસર પડે છે તેમને સામેલ કરાયા હોવાને બદલે ગોઠવાઈ ગયા હોવાનો અનુભવ થાય.

તેઓ કેવી રીતે વિચારે છે અને નિર્ણય લે છે

આધારસ્તંભ ઓરડો વાંચીને નિર્ણય લે છે. કંઈ પણ કરતાં પહેલાં તેઓ પારખી લે છે કે કોણ ઝઝૂમી રહ્યું છે, કોણ ચૂપ થઈ ગયું છે, કોને હૈયાધારણની જરૂર છે — અને એ જ તેમની આગલી ચાલ નક્કી કરે છે. તેમની પહેલી સહજ પ્રતિક્રિયા સંબંધવાળી છે: એ માણસ પાસે જઈને બેસી જવું, ક્ષણને નરમ કરી દેવી, ખાતરી કરવી કે કોઈ આ એકલું ન ઊંચકતું હોય. તેઓ ધક્કો મારવામાં કે અથડાવામાં વાર લગાડે છે, કારણ કે એવો નિર્ણય જે પરિણામ તો બચાવી લે પણ કોઈને ઠેસ પહોંચાડે, તેમને પોતાની જ હાર જેવો લાગે છે. આ જ ટકરાવથી કતરાવું તેમની કિંમત છે — ક્યારેક તેઓ નરમ રસ્તો પસંદ કરી લે છે જ્યારે વધુ કડક રસ્તાની જરૂર હતી, કારણ કે શાંતિ જાળવવી તેમને પીડા આપવા કરતાં વધુ સલામત લાગે છે.

વ્યૂહરચનાકાર ભવિષ્યનું નમૂનારૂપ ચિત્ર બનાવીને નિર્ણય લે છે. તેઓ સંજોગોને આગળ સુધી ચલાવીને જુએ છે, બીજા અને ત્રીજા દરજ્જાની અસરો તોલે છે, અને એ ચાલ પસંદ કરે છે જે વસ્તુઓ ક્યાં પહોંચવી જોઈએ તેના પર સૌથી વધુ ખરી ઊતરે — નહીં કે અત્યારે એ કેવી લાગે છે તેના પર. જો દૂરની રમત વાજબી ઠેરવતી હોય, તો તેઓ કોઈ અણગમતો નિર્ણય લેવા પણ તૈયાર છે, અને એ બાબતે સ્વસ્થ રહે છે કારણ કે તેનાં પરિણામો તેઓ મનમાં પહેલેથી રમી ચૂક્યાં હોય છે. તેની કિંમત છે અળગાપણું: વ્યૂહરચનાકાર સૌથી સારા રસ્તા પર એટલા ટકેલા હોઈ શકે છે કે માણસને ચૂકવવી પડતી કિંમતને એક સ્વીકારવા લાયક આંકડો માની બેસે, અને ઘણી વાર પોતાના વિચારનો સિલસિલો એટલો ઓછો કહે છે કે લોકોને ભરોસો કરાયેલા સાથી હોવાને બદલે આમતેમ ખસેડાતાં પ્યાદાં જેવો અનુભવ થાય છે.

સૌથી સ્પષ્ટ રીતે કહીએ તો: આધારસ્તંભ પૂછે છે અત્યારે દરેક કેવી રીતે ટકેલું છે? અને વ્યૂહરચનાકાર પૂછે છે આ આગળ ક્યાં જાય છે, અને અહીંથી સૌથી સમજદાર ચાલ કઈ છે? બંને સવાલ જરૂરી છે. બસ એ એક જ સવાલ નથી, અને મોટા ભાગના લોકો પારખ્યા વગર જ આ બેમાંથી કોઈ એક તરફ પહેલાં હાથ લંબાવી દે છે.

આ બંનેને કેવી રીતે ઓળખવા

કેટલીક ભરોસાપાત્ર નિશાનીઓ:

• નજીક કે દૂર. આધારસ્તંભની નજર ઓરડાના લોકો પર જાય છે; વ્યૂહરચનાકારની ક્ષિતિજ પર. ધ્યાન આપો કે તમારી સહજ પ્રતિક્રિયા સામે હાજર વસ્તુને દિલાસો આપવાની છે કે આગળ શું આવે છે એની ગણતરી માંડવાની.
• તેઓ કાળજી કેવી રીતે દેખાડે છે. આધારસ્તંભ હાજર રહીને કાળજી કરે છે — સાંભળીને, પકડી રાખીને, પાસે રહીને. વ્યૂહરચનાકાર ભવિષ્યને બચાવીને કાળજી કરે છે — વસ્તુઓને એવી રીતે ગોઠવીને કે જેમને એ ચાહે છે તેઓ આગળ જતાં સલામત રહે, ભલે અત્યારે એ બાબતે તેઓ ઓછું જ બોલે.
• તેમને શું થકવી નાખે છે. આધારસ્તંભ લાગણીઓ શોષતાં શોષતાં અને પોતાની લાગણી કદી નીચે ન ઉતારતાં નિચોવાઈ જાય છે. વ્યૂહરચનાકારને થકવે છે તાત્કાલિક પૂરતું વિચારવું — લોકોનું આંખો મીંચીને રિએક્ટ કરવી જ્યારે અઠવાડિયાથી આગળનું કોઈ વિચારતું જ ન હોય.
• તેમનો અંધ ખૂણો. દરેકને તેમની નબળાઈ પૂછો. આધારસ્તંભ પોતાની જ ઉપેક્ષા અને ટકરાવથી બચવું ઓળખી લેશે. વ્યૂહરચનાકાર ઠંડાપણું, લોકોને પ્યાદાંની જેમ ગોઠવવા, અને પોતાની જાતને સમજાવી ન શકવું ઓળખશે.
• એ પ્રશંસા જે દિલ સુધી પહોંચે. આધારસ્તંભને કહો “તારી સાથે મને સલામતી અનુભવાઈ” અને એ સીધી અંદર ઊતરી જાય છે. વ્યૂહરચનાકારને કહો “આ તેં ત્યારે પારખી લીધું જ્યારે અમારામાંથી કોઈને કંઈ સૂઝતું નહોતું” — એ જ પ્રશંસા છે જે તેમના મનમાં થંભી જાય છે.

આ બેમાંથી તમે કોણ છો?

તમારી આસપાસ કંઈક બગડતું હોય એવું વિચારો, અને પ્રામાણિકતાથી પૂછો કે કોઈના કહ્યા પહેલાં તમે શું કરો છો.

જો તમે તમારી જાતને લોકો તરફ ફરતાં જુઓ — એ પારખતાં કે કોણ દબાઈ રહ્યું છે, હલી ગયેલા માણસ પાસે બેસતાં, ચૂપચાપ લાગણીનો ભાર ઊંચકતાં અને પછી પોતાની જરૂરિયાતો ભૂલી જતાં — તો તમે લગભગ ચોક્કસપણે એક આધારસ્તંભ છો. નિશાની એ છે કે તમે કોઈ દિવસને આ ત્રાજવે તોલો છો કે તમારી પાસેના લોકો બરાબર છે કે નહીં, અને કોઈ કડવી વાત જબરદસ્તી મનાવવાને બદલે તમે શાંતિ પકડી રાખવાનું વધુ પસંદ કરશો.

જો તમે તમારી જાતને પાછળ હટીને આખું ચિત્ર વાંચતાં જુઓ — સંજોગોને આગળ સુધી ચલાવતાં, એ તોલતાં કે આ ક્યાં લઈ જાય છે, અને એ ચાલ તરફ હાથ લંબાવતાં જે સમય સાથે ટકી રહે — તો તમે લગભગ ચોક્કસપણે એક વ્યૂહરચનાકાર છો. નિશાની એ છે કે તમે બરાબર એટલા માટે શાંત છો કે તમે પરિણામો પહેલેથી રમી ચૂક્યાં હો છો, અને તમારી ચૂક એ છે કે તમે ભૂલી જાઓ છો કે જેમના પર અસર પડી, તેમને યોજના ફક્ત જીવવાની નહોતી, તેને સમજવાની પણ હતી.

એક કામની ટેસ્ટ: જ્યારે તમે બંને ન કરી શકો, ત્યારે કોને બચાવો છો? આધારસ્તંભ પોતાની સામે ઊભેલા માણસને બચાવે છે, ભલે દૂરની રમતની કિંમતે. વ્યૂહરચનાકાર દૂરની રમતને બચાવે છે, ભલે તેની કિંમત એ હોય કે આજે એ કેવું ઊતરે છે. મજબૂરીમાં પસંદ કરવું પડે ત્યારે તમે જેની હિફાજત કરો છો, એ જ તમારા પ્રકારની વધુ સાચી નિશાની છે.

ખરેખર તેઓ ક્યાં મળે છે

આ મેળ સાચો છે, અને એટલે જ આ ગૂંચવાડો થાય છે. જ્યારે બાકીના લોકો ગભરાઈ ઊઠે છે, ત્યારે બંને સ્વસ્થ રહે છે, અને બંને એ જ માણસો છે જેમની તરફ કોઈ ગંભીર વાત ખૂલતી હોય ત્યારે લોકો વળે છે. કોઈ નાટકિયું નથી, કોઈ પોતાના ફાયદામાં જ ગૂંથાયેલું નથી; બંને સાચે જ ઇચ્છે છે કે જેટલા લોકો આમાં સામેલ છે, બધા માટે વાત સારી રીતે પતે. અને બંનેની અંદર પડદા પાછળ રહીને હદ કરતાં વધારે કરી બેસવાનો એક પડછાયો છે — આધારસ્તંભ પોતાની હદ કરતાં વધારે લાગણી શોષીને, વ્યૂહરચનાકાર પોતે વહેંચેલા વિચાર કરતાં ઘણો વધારે વિચાર પોતાની પાસે રાખીને. અંદરથી દરેકને લાગે છે કે એ જ ઠરેલું, જવાબદાર માણસ છે. ફરક બસ એટલો છે કે તેમનું ઠરેલપણું કઈ દિશામાં ટકેલું છે — લોકો તરફ, કે યોજના તરફ.

જો તમે તમારી સામે ઊભેલા લોકોને પકડી રાખો છો, તો તમે એક આધારસ્તંભ છો. જો તમે આખું પટ વાંચો છો અને જે આવવાનું છે તેની તરફ સંજોગોને વાળો છો, તો તમે એક વ્યૂહરચનાકાર છો. આપણામાંના મોટા ભાગના થોડું થોડું બંને કરીએ છીએ, પણ એક વસ્તુ સહજ રીતે પહેલાં આવે છે — અને એ જ સહજ હલચલ, જેની તરફ તમે કંઈ નક્કી કરો તે પહેલાં હાથ લંબાવી દો છો, એ જ તમારા પ્રકારનું નામ કહી દે છે.