કવિ સામે સંભાળનાર

એક મિત્ર દરવાજે આવે છે, દેખીતી રીતે હચમચી ગયેલાં, કોટ હજી શરીર પર જ છે, અને કહે છે કે કંઈ થયું જ નથી. કવિ તેમનો ભાર તરત જ અનુભવી લે છે — એ ભરાઈ ગયેલો અવાજ, એ અટકેલો શ્વાસ — અને દ્રવી ઊઠે છે, ઇચ્છે છે કે ઓરડામાં તરતી એ ઉદાસીને નામ આપે અને તેની અંદર તેમની સાથે બેસી જાય. સંભાળનાર એ જ પરેશાનીને પારખે તો છે, પણ ત્યાં સુધીમાં કીટલી ભરાઈ ચૂકી છે, સોફો ખાલી થઈ ચૂક્યો છે, અને એ અંદાજ બંધાવા લાગ્યો છે કે આ માણસને એમના માગ્યા પહેલાં કઈ વસ્તુની જરૂર છે. એ જ ઘવાયેલો મિત્ર, બે અલગ પહેલી પ્રતિક્રિયાઓ: એક લાગણી તરફ આગળ વધે છે, બીજો જરૂરિયાત તરફ.

પાયાનો ફરક

કવિ માટે દુનિયા બીજું કંઈ પણ બનતાં પહેલાં લાગણી બનીને પહોંચે છે. કોઈ ક્ષણનો રંગ અને મિજાજ તેમના પર નોંધાઈ જાય છે, ભલે તેમણે બોલાવ્યો હોય કે ન હોય — કોઈ ટિપ્પણી નીચે છુપાયેલો અર્થ, ઓરડામાં બેઠેલી કોઈ કસક — અને તેમની પહેલી વફાદારી એ જ તરફ છે જે તેમની અંદર સાચું છે. એ ગાઢપણે અને ઊંડે સુધી અનુભવે છે, અને સૌથી વધુ તો એ પોતાની જાત સાથે સાચા રહેવા માગે છે: પોતાની જાતથી અખંડ, સગવડભર્યાને બદલે અસલી. કવિનો કોઈ દિવસ ત્યારે સારો જાય છે જ્યારે તેમણે પોતાને જોડાયેલા અનુભવ્યાં હોય અને કશું પણ જબરદસ્તીથી ન કરવું પડ્યું હોય.

સંભાળનારને દુનિયા ચૂપચાપ પૂરી કરવાની જરૂરિયાતોના એક પોટલા જેવી મળે છે. તેમની સહજ ઉમંગ એ પારખી લેવાની છે કે લોકોને કઈ વસ્તુની ખોટ છે અને એ કોઈ મુશ્કેલી બને એ પહેલાં તેને પૂરી પાડી દેવાની — નિઃસ્વાર્થ ભાવે, નમ્રતાથી, તેનો કોઈ તમાશો બનાવ્યા વગર. તેમનું માનવું છે કે કોઈકે તો લોકોની સંભાળ લેવી જ પડે, અને સૌથી સારી સંભાળ એ જ છે જેની કોઈને ખબર સુધ્ધાં ન પડે. સંભાળનારનો સારો દિવસ એ છે જેમાં તેમની આસપાસના લોકો સચવાઈ ગયાં હોય અને કશું પણ સરકી જવા દેવાયું ન હોય.

તો આ બંને વચ્ચેની સૌથી સાફ લકીર આ છે: કવિનું ગુરુત્વ-કેન્દ્ર છે અનુભવેલી સચ્ચાઈ, સંભાળનારનું છે ચૂપચાપ કરેલી સંભાળ. બંને નરમ દિલનાં છે, બંને ઊંડે સુધી પરવા કરે છે, અને બંને અણદેખ્યાં રહી શકે છે. પણ કવિ એ તરફ ધ્યાન આપે છે જે અનુભવાય છે — પોતાની અંદરના હવામાન સહિત — જ્યારે સંભાળનાર એ તરફ ધ્યાન આપે છે જે જરૂરી છે, ઘણી વાર પોતાની જ જરૂરિયાતના ભોગે. હચમચી ગયેલા મિત્ર સાથે બંનેને એક ઓરડામાં બેસાડી દો, દરેક પરવાથી હલી ઊઠશે, પણ બે અલગ વસ્તુ તરફ: કવિ લાગણી તરફ, સંભાળનાર વ્યવહારુ રાહત તરફ.

વિચારવાની અને નિર્ણય લેવાની રીત

કવિ પડઘામાં વિચારે છે. જ્યાં સુધી કોઈ વસ્તુ સાચી ન લાગે, ત્યાં સુધી એ નક્કી થયેલી ગણાતી નથી, અને સાચું હોવું તેમના માટે કોઈ યાદીમાં ખરાની નિશાની કરવી નથી, પણ એક લાગણીભર્યો અને કલ્પનાભર્યો ચુકાદો છે. કોઈ વિકલ્પ દિલમાંથી પસાર થાય છે — આ મારી સાથે અડધી રાતે કેવું બેસશે, શું આ કોઈ નાજુક વસ્તુ સાથે બેવફાઈ છે, આ મને શેમાં બદલી નાખવાનું કહે છે? ઝીણવટ તેમના સુધી તીવ્રતાથી પહોંચે છે અને પરિણામે કામ ધીમે આવે છે, કારણ કે તેમનો તર્ક પહેલાં પોતાની જ અંદરની સચ્ચાઈની આસપાસ ચકરાવા લે છે. લગભગ દરેક વસ્તુ પહેલાં સવાલ આ જ હોય છે, ‘શું આ એ માણસ પ્રત્યે પ્રામાણિક છે જે હું છું?’

સંભાળનાર લોકોને વાંચીને નક્કી કરે છે, પોતાની જાતને નહીં. તેમનો પહેલો સવાલ ભાગ્યે જ એ હોય છે કે ‘મને અહીં શું જોઈએ છે?’ — એના કરતાં ઘણી વધારે વાર એ આ હોય છે કે ‘આ માણસને શાની ખોટ છે, અને જો હું આગળ ન વધું તો તેમને એની કેટલી કિંમત ચૂકવવી પડશે?’ એ બીજાના ભલાથી શરૂ કરીને બહારની તરફ તર્ક ગૂંથે છે અને પોતાની અપેક્ષાઓને ચૂપચાપ છેક છેલ્લે મૂકે છે, ઘણી વાર એ પારખ્યા વગર જ કે તેમણે એવું કર્યું છે.

તેમના પડછાયા બતાવે છે કે આ બંને કેટલી અલગ રીતે ચૂકે છે. કવિ વહી જાય છે: કોઈ લાગણી તેમની ઝીલવાની ગુંજાઈશ કરતાં મોટી થઈ ઊઠે છે, કિનારેથી છલકાઈ પડે છે, અને બેઠાં થવા માટે એ કોઈની તરફ બહાર નહીં, પણ અંદરની તરફ જાય છે. સંભાળનાર પોતાની જાતને ભૂંસી નાખે છે: એ પોતાની જરૂરિયાતોને એટલી સારી રીતે ગળી જાય છે કે કોઈને ખબર સુધ્ધાં પડતી નથી કે તેમને પણ કોઈ જરૂરિયાત હતી, અને અંદર ને અંદર ઝંખે છે કે તેમની કદર એ માટે થાય કે એ કોણ છે, નહીં કે એ માટે કે એ શું પૂરું પાડે છે. કવિનું જોખમ છે જે એ અનુભવે છે તેમાં ડૂબી જવું; સંભાળનારનું, જે એ કરે છે તેની પાછળ ગાયબ થઈ જવું.

આમને અલગ કેવી રીતે ઓળખવાં

જુઓ કે દરેક પોતાની જ લાગણીઓ સાથે કરે છે શું. કવિ કોઈ લાગણીની અંદર જ ટકી રહે છે અને તેને ફેરવ્યા કરે છે, અને સામાન્ય રીતે આગળ વધતાં પહેલાં એ વાતનું જીભે આવવું જરૂરી હોય છે — શબ્દો અને ચિત્રો તેમનામાંથી છલકાઈ પડે છે, અને ચૂપકીદી ત્યારે જ આવે છે જ્યારે એ બેઠાં થવા માટે અંદર સંકોચાઈ ચૂક્યાં હોય. સંભાળનાર પોતાની લાગણીઓને સાવ બાજુએ મૂકીને બીજા કોઈની લાગણીની સંભાળ લેવા તરફ વળી જાય છે, અને એ કહી શકવામાં પણ ઝઝૂમે છે કે એ પોતે શું અનુભવી રહ્યાં છે. દરેકને પૂછો કે એ કેમ છે: કવિ તમને ઘેરી, પ્રામાણિક વિગતે કહેશે; સંભાળનાર વાત ટાળી દેશે અને પૂછશે કે તમે કેમ છો.

જુઓ કે પરવા કઈ તરફ ઇશારો કરે છે. કવિની પરવા અર્થ અને લાગણીની સચ્ચાઈ તરફ વળે છે — એ ક્ષણને સમજવા માગે છે અને એમાં સમજાવા માગે છે. સંભાળનારની પરવા વ્યવહારુ જોગવાઈ તરફ વળે છે — ચાનો એ કપ જે કોઈએ માગ્યો નહોતો, એ મુશ્કેલી જે ટકરાય એ પહેલાં જ ઉકેલી દેવાઈ. એ પણ જુઓ કે દરેક શું રોકી રાખે છે: કવિ, જ્યારે અભિભૂત હોય, પોતાની હાજરી રોકી લે છે અને પાછળ હટી જાય છે; સંભાળનાર પોતાની જરૂરિયાતો રોકી લે છે, પોતાની ઉપયોગિતાને પોતાના જ દેખાવાના ભોગે સાચવી રાખે છે.

તો આમાંથી તમે કોણ?

તમારી જાતને પૂછો કે જ્યારે કોઈ ઝઝૂમી રહ્યાં હોય ત્યારે તમારું ધ્યાન સૌથી પહેલાં ક્યાં જાય છે. જો તમે એ ક્ષણનું લાગણીભર્યું હવામાન અનુભવો છો અને તેને નામ આપવા, તેમાં બેસવા અને તેના પ્રત્યે સાચાં રહેવા માગો છો, તો તમારો ઝુકાવ કવિ તરફ છે. જો તમે તમારી જાતને ચૂપચાપ એ ગણતાં-સાચવતાં જુઓ છો કે તેમને શાની ખોટ છે અને તેમના માગ્યા પહેલાં એ કેવી રીતે પૂરું પાડવું, તો તમારો ઝુકાવ સંભાળનાર તરફ છે.

પછી પૂછો કે તમને સૌથી અઘરું શું લાગે છે. જો તમારી મુશ્કેલી એ છે કે લાગણીઓ હદ કરતાં મોટી થઈ જાય છે અને તમે વહી જાઓ છો અને તમારે પાછળ હટવું પડે છે, તો એ કવિનો પડછાયો છે. જો તમારી મુશ્કેલી એ છે કે તમે તમારી જ જરૂરિયાતોને નામ જ આપી શકતાં નથી — કે તમે તમારી જાતને એટલી પૂરી રીતે ભૂંસી નાખો છો કે કોઈને ખબર જ પડતી નથી કે તમે કંઈક ઇચ્છતાં પણ હતાં — તો એ સંભાળનારનું આત્મ-લોપ છે. છેલ્લે પૂછો કે તમને સૌથી ઊંડી ચોટ શેનાથી પહોંચે. જો તમને એવી લાગણીનો દેખાડો કરવા મજબૂર કરાવાથી ચોટ પહોંચે જે તમારામાં હતી જ નહીં, પોતાની જાત પ્રત્યે ખોટાં થવાથી, તો તમે સંભવતઃ કવિ છો. જો એ જાણીને અંદર ને અંદર ટીસ ઊઠે કે તમારી કદર માત્ર તમારી ઉપયોગિતા માટે થઈ, ક્યારેય તમારા પોતાના માટે નહીં, તો તમે લગભગ ચોક્કસ સંભાળનાર છો.

આ ખરેખર ક્યાં મળતાં આવે છે

આ બંને ઘણું બધું વહેંચે છે, એટલે જ તેમને ગૂંચવી શકાય છે. બંને નરમ, નમ્ર અને સહેલાઈથી અણદેખ્યાં રહી જનારાં છે; કોઈ પોતાના યોગદાનનો તમાશો બનાવતું નથી કે શ્રેય માગતું નથી. બંને બીજા પ્રત્યે ઊંડે સુધી સૂર મિલાવેલાં છે — કવિ એ તરફ કે તેઓ શું અનુભવે છે, સંભાળનાર એ તરફ કે તેમને શાની ખોટ છે — અને બંને અભિભૂત થાય ત્યારે ચૂપચાપ ગાયબ થઈ શકે છે, કવિ પોતાની જ ઊંડાઈઓમાં, સંભાળનાર પોતાની સેવા પાછળ. બંનેની એક વાત અણસાંભળી પણ રહી જાય છે: કવિ પોતાના પૂર સાથે પાછળ હટે છે, સંભાળનાર પોતાની જરૂરિયાતો ગળી જાય છે, અને દરેક સ્થિતિમાં કોઈ સાચી વાત અણકહી રહી જાય છે.

જો તમે તમારી જાતને એમાં ઓળખી જેમણે મિત્રની ઉદાસી અનુભવી અને તેને નામ આપવા તલસી ઊઠ્યાં, તો તમે કવિ છો. જો તમે તમારી જાતને એમાં ઓળખી જેમણે કીટલી પહેલેથી જ ભરી દીધી હતી, તો તમે સંભાળનાર છો — અને ક્યાંક ને ક્યાંક કોઈ એટલે જ ચૂપચાપ સચવાઈ રહ્યાં છે.