કવિ કોઈ શાંત બુધવારની સાંજને એવી રીતે અનુભવે છે જાણે એ આખું એક હવામાનતંત્ર હોય — બારીમાંથી આવતું અજવાળું, ઉપર આવી ગયેલી કોઈ જૂની ટીસ, વર્ષોથી જેની સાથે વાત નથી થઈ એવી કોઈ વ્યક્તિ વિશેનો અડધો બંધાયેલો વિચાર. આધારસ્તંભ, એની બાજુમાં બેઠેલો, બસ એટલું પારખી ચૂક્યો છે કે કવિ કંઈક ઉખડેલો લાગે છે, અને કીટલી ચડાવી ચૂક્યો છે. આ જોડીની વણાટ આ જ છે: એક વ્યક્તિ ચમકદાર ભીતરી દુનિયામાં જીવે છે, બીજી એ વ્યવહારુ સપાટી સંભાળે છે જેના કારણે એ ભીતરી દુનિયાને અનુભવવી સલામત રહે છે. જ્યારે આ ચાલે છે, ત્યારે કવિ ઊંડાણમાં ઊતરતી વખતે આખરે ઝીલાયેલો હોય છે; જ્યારે આ લથડે છે, ત્યારે બંને એક જ ઓરડામાં એકલાં રહી જાય છે.
પ્રેમમાં
પ્રેમમાં આધારસ્તંભ કવિને એ વસ્તુ આપે છે જે ઉપલબ્ધ છે એવું કવિ પોતે ભાગ્યે જ માનવા દે છે: એવી હાજરી જે ઊંડાણોથી ખચકાતી નથી. કવિ દુનિયાને ચમકદાર રંગોમાં અનુભવે છે અને એને કોઈક ને કોઈક રીતે વારંવાર કહેવાયું છે કે એ જરૂર કરતાં વધારે છે — બહુ તીવ્ર, બહુ સંવેદનશીલ, મિજાજનો બહુ માર્યો. આધારસ્તંભ કવિની ઊંડાઈને જરૂર કરતાં વધારે જેવી નથી અનુભવતો. એ એને એવી વ્યક્તિ જેવી અનુભવે છે જેની પાસે ટકી રહેવું કીમતી છે, અને એ પ્રેમ એ જ રીતે બતાવે છે જે રીતે હંમેશાં બતાવે છે — ઠરેલ, ભરોસાપાત્ર કાળજીનાં કામોથી, જે ધીમે ધીમે કવિને ખાતરી કરાવી દે છે કે એ બોજ નથી. છોડી દેવાવા માટે પોતાને કસી બેઠેલા કવિ માટે આ ઊંડે સુધી નિઃશસ્ત્ર કરી નાખનારું હોય છે.
કવિ આધારસ્તંભને એટલી જ દુર્લભ કોઈ વસ્તુ આપે છે. આધારસ્તંભ સામાન્ય રીતે બીજાં માટે જીવે છે અને ચૂપચાપ પોતાને ભૂલી જાય છે; એ ભરોસાપાત્ર રહેવામાં એટલો વ્યસ્ત રહે છે કે એની પોતાની ભીતરી જિંદગી વર્ષો સુધી તપાસ્યા વગર પડી રહી શકે છે. કવિ આધારસ્તંભને પારખે છે — ખરેખર પારખે છે — અને એ સવાલો પૂછે છે જે બીજા કોઈના મનમાં આવતા નથી. એ ધ્યાનની નીચે આધારસ્તંભને લાગવા માંડે છે કે એ પણ એવી વ્યક્તિ છે જેની ભીતર ફંફોસવા જેવું કંઈક છે, માત્ર ભરોસાપાત્ર હાથોની જોડી નહીં. આ રોમાંસનું જોખમ એ છે કે બંને દિલથી શરૂ કરે છે અને બંને ઘર્ષણથી બચે છે, એટલે સાચી ફરિયાદો અણકહી રહી શકે છે: આધારસ્તંભ શાંતિ બચાવવા ઘા ગળી જાય છે, કવિ સીધી વાતનું નામ લેવાને બદલે લાગણીઓમાં તણાઈ જાય છે કે પાછો હટી જાય છે, અને સંબંધની નીચે અણકહી વસ્તુઓની એક ચૂપ ધારા બની જાય છે.
દોસ્તીમાં
મિત્રો તરીકે આ આખા સમૂહની સૌથી નરમ જોડીઓમાંની એક છે. આધારસ્તંભ માળખું આપે છે — એને જન્મદિવસ યાદ રહે છે, એ અઘરી મુલાકાત પછી ખબર પૂછે છે, એ નાનાં ભરોસાપાત્ર કામોથી દોસ્તીને જોડી રાખે છે. કવિ એ ઊંડાણ આપે છે જેનાથી દોસ્તી રોજિંદા ક્રમને બદલે આશરા જેવી લાગે છે. એમની વાતો સામાન્ય રીતે જલદી જ સપાટીની પાર જતી રહે છે; કવિને હળવીફૂલવી વાતચીતમાં કશો રસ નથી અને આધારસ્તંભ એ ગણ્યાગાંઠ્યા લોકોમાંનો એક છે જે એટલો ધીરજવાળો અને હૂંફાળો છે કે એની પાછળ પાછળ નીચે ઊતરી જાય. મોટા ભાગનાં લોકોને કવિની તીવ્રતા થકવી નાખે છે. આધારસ્તંભને એ પોષણ આપે છે, કારણ કે એની પોતાની ભીતર પણ ઘણું બધું ચાલતું રહે છે જેને એ સામાન્ય રીતે કોઈને બતાવવા જેવું નથી ગણતો.
ટકી રહેલું જોખમ એ છે કે બંને પોતપોતાની રીતે જરૂર કરતાં વધારે આપી શકે છે અને બદલામાં કોઈ વધારે માગતું નથી. આધારસ્તંભ કાળજી ઠાલવે છે અને ભાગ્યે જ કબૂલે છે કે એને પણ કંઈક જોઈએ છે; કવિ ઊંડી લાગણીભરી સમજ આપે છે પણ, જ્યારે એ દબાયેલો હોય છે, કંઈ કહ્યા વગર પોતાની ભીતર સંકોચાઈ જાય છે. એટલે દોસ્તી ચૂપચાપ એકતરફી થઈ શકે છે કે થોડા વખત માટે ખામોશ પડી શકે છે, પ્રેમની કોઈ ખોટને કારણે નહીં પણ એટલા માટે કે કોઈને સ્પષ્ટ કહેવાની ટેવ નથી કે અત્યારે મારે તારી પાસેથી કંઈક જોઈએ છે.
કામની જગ્યાએ
કામ પર આ પૂરક જોડી છે, જો માળખા સાથેના એમના જુદા જુદા સંબંધોની ઇજ્જત કરાય, એમના પર લડાઈ ન થાય. આધારસ્તંભ ઇરાદાને યોજનામાં ફેરવે છે — પડાવ, જવાબદારી, એ કંટાળાજનક નિભાવ જે વસ્તુઓને સાચી બનાવે છે. કવિ કલ્પનાની છલાંગ લાવે છે, એ ખૂણો જે બીજા કોઈને દેખાયો નહીં, એ સવાલ જે આખા કામને નવેસરથી ઊભું કરી દે છે. આધારસ્તંભ કવિના વિચારોને નરી શક્યતા બનીને ઊડી જતાં બચાવે છે; કવિ આધારસ્તંભની યોજનાઓને માત્ર ઠીકઠાક અને ભુલાઈ જવા જેવી બનતાં બચાવે છે.
ઘર્ષણ ઝડપ અને તબિયતનું છે. આધારસ્તંભ ઇચ્છે છે કે યોજના નક્કી થઈ જાય જેથી ચિંતા અટકે; કવિ ઇચ્છે છે કે સવાલ ખુલ્લો રહે, કારણ કે સૌથી રસપ્રદ જવાબ ઘણી વાર સૌથી છેલ્લે આવે છે. એથીય ખરાબ એ કે કવિનું ભીતરી હવામાન હંમેશાં ઘરે નથી છૂટતું — લાગણીઓમાં તણાયેલો કે સંકોચાયેલો કવિ થોડા વખત માટે પહોંચની બહાર થઈ જાય છે, અને ટકરાવથી કતરાતો આધારસ્તંભ એ ખાલી જગ્યાને ઉઠાવવાને બદલે ચૂપચાપ ભરી દેશે, પછી એવી કડવાશ ઊંચકશે જેને એ ક્યારેય જીભ નથી આપતો. ઇલાજ કૃત્રિમ છે: એક બિંદુ નક્કી કરી લો જ્યાં ખોજ બંધ થાય અને પહોંચાડવાનું શરૂ થાય, અને એ નક્કી કરી લો કે સંકોચાયેલો કવિ મોટા ભાગે કહી દેશે કે એને કેટલો સમય જોઈએ છે, ને બસ ગાયબ નહીં થઈ જાય.
ટકરાવ ક્યાં થાય છે
સૌથી તીખો ટકરાવ બે પડછાયા મળે છે એ જગ્યાએ બેઠો છે. જ્યારે કવિ દબાયેલો હોય છે, ત્યારે એ કાં તો લાગણીઓમાં તણાઈ જાય છે કાં તો ભીતરની તરફ સંકોચાઈ જાય છે, બરાબર ત્યારે ચૂપ થઈ જાય છે જ્યારે જોડાણ મદદ કરત. આધારસ્તંભ, જે લોકો તરફ વળેલો છે અને જેને ટકરાવથી એલર્જી છે, એ ખામોશીને નકારાયા જેવી વાંચે છે અને હદથી વધારે કરીને જવાબ આપે છે — વધારે કરવું, વધારે ઠીક કરવું, વધારે આસપાસ ફર્યા કરવું — જે બરાબર એ જ દબાણ છે જે સંકોચાતો કવિ સહી નથી શકતો. એટલે કવિ વધારે પાછો હટે છે અને આધારસ્તંભ વધારે મહેનત કરે છે, અને બંને ખાલી અને અણદેખાયેલાં રહી જાય છે, દરેક જણ આ ખાતરીમાં કે બધું જ પોતે આપી રહ્યાં છે.
જરૂરિયાતોને લઈને એક બીજી ચૂપ અસંગતિ પણ છે. આ બેમાંથી કોઈ પોતાની જરૂર સીધી કહી દેવામાં સારું નથી. આધારસ્તંભ પોતાની જરૂરિયાતો અવગણે છે અને આશા રાખે છે કે કોઈની નજર પડી જાય; કવિ પોતાની જરૂરિયાતો બેહિસાબ અનુભવે છે પણ એમને વાંકી રીતે વ્યક્ત કરે છે, કોઈ સીધી વિનંતીને બદલે મિજાજ અને રૂપકથી. બે લોકો, જેમને બંનેને પોતાની ઇચ્છા કહેવી અઘરી લાગે છે, અણકહી અપેક્ષાઓના ધુમ્મસમાં તણાઈ શકે છે, દરેક જણ ભીતરોભીતર એવા સાથીથી નિરાશ, જેની સુધી એ સંદેશ ખરેખર ક્યારેય પહોંચ્યો જ નહીં.
એને નિભાવવું કેવી રીતે
નિર્ણાયક પગલું એ છે કે જે અણકહ્યું છે એ કહી દેવાય, કારણ કે અહીં ખરાબી ટકરાવ નથી, ખામોશી છે. કવિએ પોતાના સંકોચાઈ જવા માટે એક નાનો, ભરોસાપાત્ર ઇશારો શીખવો પડશે — કોઈ સીધીસાદી વાત કે મારે એક કલાક જોઈએ, હું ક્યાંય જઈ રહ્યો નથી — જેથી આધારસ્તંભ એકલતાને છોડી દેવાયા જેવી વાંચવાનું બંધ કરે. આધારસ્તંભે, બદલામાં, કવિનો મિજાજ ઠીક કરવાની ઇચ્છા રોકવી પડશે અને બસ એની પાસે ટકી રહેવું પડશે, જે લાગણીઓમાં તણાયેલો કોઈ કવિ ખરેખર એકમાત્ર ઇચ્છે છે. અને બંનેએ એ ચમક વગરના કૌશલ્યનો અભ્યાસ કરવો પડશે જેનાથી બંને કતરાય છે: અઘરી વાત નરમાશથી અને જલદી કહી દેવી, એ પહેલાં કે એ અંતરમાં આથો લઈ લે.
મહેનતનો બીજો અડધો ભાગ લેવડદેવડ છે. આધારસ્તંભે પોતાની કાળજી કરાવવી પડશે, માત્ર કાળજી કરવી નહીં — કવિના ધ્યાનને ટાળવાને બદલે એને પોતાના પર ઊતરવા દેવું પડશે. કવિએ પોતાની જબરદસ્ત લાગણીભરી સમજનો થોડોક ભાગ બરાબર એ ક્ષણોમાં બહારની તરફ વાળવો પડશે જ્યારે આધારસ્તંભ ચૂપ અને પોતાની જાતને હોમી દેતો થઈ જાય છે, કારણ કે ત્યારે જ આધારસ્તંભને દેખાવાની સૌથી વધારે જરૂર હોય છે અને માગવાનું સૌથી ઓછું આવડે છે. જ્યારે દરેક જણ સામેવાળાના આંધળા ખૂણાને સંભાળે છે, ત્યારે હદથી વધારે કરવું ઢીલું પડે છે અને પાછળ હટવું નરમ.
પોતાના શ્રેષ્ઠ રૂપમાં આ બંને એવો સંબંધ બનાવે છે જ્યાં ઊંડાણ અને ઠરાવ એકબીજાની કિંમતે નથી આવતાં. આધારસ્તંભ કવિને બધું જ અનુભવવાની સલામત જગ્યા આપે છે, અને કવિ આધારસ્તંભને કામ આવવામાં ગાયબ થઈ જવાનું છોડીને આખરે પોતે અનુભવાવાનું કારણ આપે છે.