એક નકશાકાર અને એક સ્વતંત્ર વિચારકને એક ઓરડામાં મૂકી દો અને જે વસ્તુ સૌથી પહેલાં આંખમાં ખૂંચે છે એ એ છે કે એમાંથી કોઈ સામેવાળા માટે જરાય નુમાઇશ કરતું નથી. નકશાકાર ચૂપચાપ વાતચીતનો ત્રણ-ચાર ચાલ આગળ સુધીનો નકશો બનાવી રહ્યો છે, અને જે નિષ્કર્ષ એ સાચે જ કાઢી ચૂક્યો છે એમાંનો કદાચ એક તૃતીયાંશ જ જીભ પર લાવી રહ્યો છે. સ્વતંત્ર વિચારક પોતાની દલીલ ઊંચા અવાજે આગળ ધપાવી રહ્યો છે, એ ફિકર વગર કે એ કોઈને ગમી રહી છે કે નહીં, એ ખાતરીમાં કે એણે એ વસ્તુ પામી લીધી છે જે બાકીના ઓરડાથી છૂટી ગઈ. બે મૌલિક દિમાગ, બંનેને ઉધાર લીધેલી અક્કલથી ઍલર્જી, બંનેને એની ટેવ કે એ જે પણ ટોળીમાં રહ્યાં હોય એમાં સૌથી ચતુર ચૂપ બળવાખોર એ જ રહ્યાં હોય.
પ્રેમમાં
આ બંનેને પાસે લાવનારી વસ્તુ ઓળખ છે. નકશાકારે સામાન્ય રીતે આખી ઉંમર એ સાંભળવામાં કાઢી છે કે એ હદ કરતાં વધારે સંકોચાયેલો છે, ખૂલવામાં હદ કરતાં વધારે ધીમો. સ્વતંત્ર વિચારકે પોતાની ઉંમર એ સાંભળવામાં કે એ હદ કરતાં વધારે ખૂંચનારો છે, હરોળમાં ઊભા રહેવાનો હદ કરતાં વધારે ઇનકારી. એકબીજામાં એમને એવું કોઈ મળે છે જે આ ટેવોને સુધારવા જેવી ખામીની જેમ વાપરતું નથી. નકશાકારને એ ગમે છે કે સ્વતંત્ર વિચારક બસ સાચી વાત કહી દે છે, ત્યારે પણ જ્યારે એની કિંમત ચૂકવવી પડે. સ્વતંત્ર વિચારકને એ રસપ્રદ લાગે છે કે નકશાકારની ચુપકીદી બચીને નીકળવું નહીં, ખરેખરનું ઊંડાણ છે — સપાટીની નીચે હંમેશાં બીજું કંઈક હોય છે, અને એની સુધી પહોંચવાનું ધીમું કામ એને મજા આપે છે.
મુશ્કેલી એ છે કે બંને એક નરમ જગ્યા પર પહેરો ભરે છે જેને એ તમને બતાવવા નહીં માગે. દબાણમાં નકશાકાર ઓછું જણાવે છે અને ભીતરની તરફ વળી જાય છે, કોઈ વસ્તુ એકલો ઉકેલતાં દિવસો સુધી ચૂપ રહે છે. સ્વતંત્ર વિચારક ઠેસને તીખાશથી ઢાંકે છે, બરાબર એ જ ક્ષણે ધારદાર થઈ જાય છે જ્યારે એ પોતાને સૌથી વધારે ખુલ્લો અનુભવે છે. એટલે કોઈ નાનકડો ઘા વિચિત્ર રીતે વધી જાય છે: નકશાકાર ખસી જાય છે, સ્વતંત્ર વિચારક એ ખસવાને ધુત્કાર વાંચીને કાપવા લાગે છે, નકશાકાર વધારે પાછળ ચાલ્યો જાય છે. કોઈ જાલિમ નથી થઈ રહ્યું; બંને પોતપોતાની બોલીમાં છુપાઈ રહ્યાં છે. આ સંબંધ એના પર જ જીવે છે કે મરે છે કે એ ખસવાને અભિનયમાં ઉતારવાને બદલે એનું નામ લેતાં શીખે છે કે નહીં. જ્યારે એ આ કરી લે છે — જ્યારે નકશાકાર કહે છે “હું ચૂપ થઈ ગયો છું, મને એક દિવસ આપ” અને સ્વતંત્ર વિચારક કબૂલી લે છે કે “એ વાત મેં જેટલું બતાવ્યું એના કરતાં વધારે ઊંડી લાગી” — ત્યારે એ એ વસ્તુ સુધી પહોંચી જાય છે જ્યાં મોટા ભાગનાં જોડાં કદી પહોંચતાં નથી: બે અંગત સ્વભાવનાં માણસ જેમણે માત્ર એક જ માણસ માટે વંચાવા જેવાં થઈ જવાનું પસંદ કર્યું છે.
દોસ્તીમાં
સાચું કહીએ તો આ જોડી સૌથી સહેલી અહીં જ છે, કારણ કે દોસ્તી બંનેને એ સ્વાધીનતા સાચવી રાખવા દે છે જેને એ કીમતી ગણે છે. આ અઠવાડિયાં સંપર્ક વગર રહી શકે છે અને પછી વાક્યની વચ્ચેથી વાત ઉપાડી શકે છે, કારણ કે કોઈ અંતરને બેરુખી સમજતું નથી. અને જ્યારે આ મળે છે, ત્યારે વાત અસામાન્ય રીતે સારી થાય છે — સ્વતંત્ર વિચારક કોઈ એવો વિચાર હવામાં ઉછાળે છે જે ચલણની વિરુદ્ધ છે, નકશાકાર ધ્રૂજતો નથી પણ ચૂપચાપ ચકાસી લે છે કે એ વજન ઉપાડી શકે છે કે નહીં, અને બંને મળીને કોઈ વિચારને ત્યાં લઈ જાય છે જ્યાં એકલું કોઈ ન પહોંચત.
બેમાં વધારે સારો સાંભળનારો નકશાકાર છે, અને એ ઘણી વાર એ એકમાત્ર માણસ બની જાય છે જેની પાસેથી સ્વતંત્ર વિચારક સાચે જ કોઈ કડવું સત્ય સાંભળી લેશે, કારણ કે એ કોઈ પ્રેક્ષક વગર અને કોઈ ચુકાદા વગર આવે છે. બદલામાં સ્વતંત્ર વિચારક નકશાકારના અંગત નિષ્કર્ષોને દિવસના અજવાળામાં ઘસડી લાવે છે — “તેં ચોખ્ખું નક્કી કરી જ લીધું છે, તો કહી કેમ નથી દેતો” — જેની નકશાકારને ભીતરોભીતર જરૂર હોય છે. એમની વફાદારી સાચી છે પણ નુમાઇશી નહીં. કોઈ સામેવાળાનો દમ ઘૂંટશે નહીં, અને એ જ સંયમ પોતે જ ભેટ છે.
કામની જગ્યાએ
વ્યાવસાયિક રીતે આ જબરદસ્ત હોય છે અને ક્યારેક બેકાબૂ પણ. નકશાકાર વિચારેલી, ઠરેલી પરખ લાવે છે અને કોઈ ગૂંચનો આખો નકશો બનાવી ન લેવાય ત્યાં સુધી હામી ન ભરવાની ધીરજ; સ્વતંત્ર વિચારક મૌલિક ખૂણો લાવે છે અને ચાલી આવતી પદ્ધતિને અવગણવાની હિંમત. જે ટીમમાં બંને હોય એને કડકાઈ અને ઈજાદ એકસાથે મળે છે. નકશાકાર સ્વતંત્ર વિચારકની જંગલી છલાંગોને કોઈ ચાલી શકે એવી વસ્તુ સાથે બાંધી રાખે છે; સ્વતંત્ર વિચારક નકશાકારના નકશા બનાવવાને ચૂપચાપ કદી કંઈ ન કરવાનું બહાનું બની જતાં અટકાવે છે.
ઘસારો બાકી બધા સાથે છે, અને અંદરોઅંદર ગતિને લઈને. સ્વતંત્ર વિચારક પોતાને સંભાળાવાનો વિરોધ કરે છે અને જે પદ્ધતિને એ નકામી ગણે છે એના પર ખુલ્લેઆમ સવાલ ઉઠાવશે; નકશાકાર, જેણે સામાન્ય રીતે એ પદ્ધતિ વિચારીને બનાવી હોય છે, એ પડકારથી થાકે છે — જોકે એ આ ભાગ્યે જ કહે છે, જે પોતે એક જુદી મુસીબત છે. એમની સહિયારી નબળાઈ ઘડિયાળના કાંટા નીચે નિર્ણય લેવાનું છે: નકશાકારને વિચારવાનો વધારે સમય જોઈએ, સ્વતંત્ર વિચારક ગમે તે હાલમાં પોતાની જ રીતે કરવા માગે છે. એમને એ નિર્ણય ખેંચી કાઢવા માટે ઘણી વાર કોઈ ત્રીજા માણસની, કે અંદરોઅંદર પહેલેથી નક્કી કરેલા કોઈ કડક નિયમની જરૂર પડે છે.
ટકરાવ ક્યાં થાય છે
સૌથી ઊંડો ટકરાવ એ વાતમાં છે કે ઠેસ વાગે ત્યારે દરેક શું કરે છે. સ્વતંત્ર વિચારક કઠણ અને દેખાતો થઈ જાય છે; નકશાકાર ચૂપ અને અણદેખાયેલો. આ ઊલટી નિશાનીઓ છે, અને દરેક સામેવાળાને ખોટું વાંચે છે. સ્વતંત્ર વિચારક નકશાકારના ખસી જવાને દીવાલ ઊભી કરી દેવા જેવું અનુભવે છે અને વધારે જોર લગાવે છે, જે બરાબર ઊલટી ચાલ છે. નકશાકાર સ્વતંત્ર વિચારકની ધારને પીડાની ઝાળને બદલે હુમલા જેવી અનુભવે છે, અને જવાબમાં વધારે ચુપકીદી આપે છે, જે પણ બરાબર એટલી જ ઊલટી છે.
એક વધારે ચૂપ ટકરાવ પણ છે: બંને પોતાની પરખ પર લગભગ બીજા કોઈની પણ પરખથી ઉપર ભરોસો કરે છે. જ્યારે આ સહમત હોય, ત્યારે એ સહિયારો કૉન્ફિડન્સ એક કિલ્લો છે. જ્યારે ન હોય, ત્યારે કોઈ સહેલાઈથી ઝૂકતું નથી, અને કારણ કે નકશાકાર રોકીને દલીલ કરે છે જ્યારે સ્વતંત્ર વિચારક વધારીને, કોઈ ખરો મતભેદ કોઈ કુદરતી નિકાસ વગર ઠંડા ગતિરોધમાં જડ થઈ શકે છે. એ ગતિરોધ એ વસ્તુ કરતાં વધારે ઉંમર પામી શકે છે જેના પર ખરેખર દલીલ થઈ રહી હતી.
આને નિભાવવું કઈ રીતે
એમને જે બચાવે છે એ એ કે બંને, બખ્તરની નીચે, સમજદાર માણસ છે જે ખરાપણાનો સાચે જ આદર કરે છે. સ્વતંત્ર વિચારકે એ શીખવું પડશે કે નકશાકારની ચુપકીદી સજા નહીં, કંઈક પચાવવાનું છે, અને એને દિલ પર લીધા વગર જગ્યા આપવી પડશે. નકશાકારે એ શીખવું પડશે કે સ્વતંત્ર વિચારકની ધારનો અર્થ સામાન્ય રીતે એ છે કે ક્યાંક કંઈક દુખી રહ્યું છે, અને એને બંધ દરવાજાને બદલે ઠહરાવ સાથે મળવું પડશે. બંનેએ શાંત મોસમમાં એ નક્કી કરી લેવું જોઈએ કે ખસી જવાનો ઇશારો એ કઈ રીતે આપશે — કારણ કે ગરમીની વચ્ચે નકશાકાર પોતાની બાજુથી જણાવશે નહીં અને સ્વતંત્ર વિચારક નિશાનથી આગળ નીકળી જશે.
વ્યવહારમાં ચાલ એ છે કે અણકહી વાત એવી લયમાં કહેવાય જે કોઈને ગૂંગળાવે નહીં. સતત દરેક વસ્તુ ચાવતાં રહેવું નહીં, જે બંનેને થકવી નાખશે, પણ એક બંધાયેલી સહમતી કે ઠેસનું નામ એક વાર, સીધેસીધું લઈ લેવાય, એને બદલે કે એને આખું અઠવાડિયું વર્તનમાં ઉતારાય. એ જ વાત નિર્ણયો પર પણ લાગુ છે: એક નક્કી સમયમર્યાદા જેને બંને પાળે, એમને વધારે વિચાર સામે વધારે હિંમતની ધીમી રસાકસીથી બચાવી લે છે.
આટલાં સ્વાધીન બે માણસ એકબીજા સાથે અકસ્માતે આવી જતાં નથી; એ આને પસંદ કરે છે, વારંવાર, એકલા ચાલી નીકળવાના પોતાના જ સ્વભાવની વિરુદ્ધ. એ જાણીજોઈને પસંદ કરવું જ આખો સંબંધ છે — અને એક નકશાકાર તથા એક સ્વતંત્ર વિચારક માટે, જાણીજોઈને એક જ માણસને પસંદ કરતાં રહેવું લગભગ એ જ છે જે એમાંથી કોઈની બાજુથી કદી આવનારી સૌથી મોટી જાહેરાત હશે.