નકશાકાર નદી પાર કરતાં પહેલાં એને વાંચી લેવા માગે છે; પ્રણેતા સામેના કિનારે ઘૂંટણ સુધી ભીંજાયેલો ઊભો છે અને પાછળ બૂમ પાડી રહ્યો છે કે બધું બરાબર છે. બંને એક જ ક્ષિતિજની પાછળ દોડી રહ્યાં છે — બંનેને એ બેચેની છે કે વસ્તુઓ અત્યારે જેવી છે એવી કેમ છે — પણ એક ત્યાં નકશો બનાવીને પહોંચે છે અને બીજો દોડીને. એમને ખાસ્સી વાર જોતાં રહો અને તમે સમજી જશો કે આ એક જ આવેગના બે ટુકડા છે, જે બીજા ટુકડાથી હંમેશાં ચિડાયેલા અને ચૂપચાપ એના પર જ નિર્ભર રહે છે.
પ્રેમમાં
અહીં સાચી વીજળી છે, કારણ કે દરેક બરાબર એ જ આપે છે જે સામેવાળા પાસે નથી. પ્રણેતા નકશાકારના ઊંડાણ અને ઠહરાવ તરફ ખેંચાય છે — એ અનુભૂતિ તરફ કે એ ચુપકીદીની પાછળ એવું દિમાગ બેઠું છે જેણે વસ્તુઓને સાચે જ વિચારીને જોઈ છે, જે દોડતી ગતિ પર જીવનારા કોઈ માણસને નક્કર જમીન જેવું લાગે છે. નકશાકાર પ્રણેતાના દુસ્સાહસ તરફ ખેંચાય છે, એ વાત તરફ કે એને વિચારવિમર્શમાંથી ખેંચીને એવી જિંદગીમાં નાખી દેવાય છે જે ખરેખર બની રહી છે. થોડા વખત સુધી આ નશીલું હોય છે: પ્રણેતાને એવા ધરાતલ પર સમજાયાનું લાગે છે જ્યાં બહુ ઓછા લોકો પહોંચે છે, અને નકશાકાર પોતાને એકાંતમાં જેટલો કદી હોય છે એના કરતાં વધારે સાહસી અનુભવે છે.
પછી ગતિવાળી મુસીબત આવે છે, અને એ જ આ જોડીનું સાચું નાટક છે. નકશાકારને કંઈ કરતાં પહેલાં વિચારવું પડે છે અને ખૂલવાનું પણ એને ધીમે-ધીમે, પોતાની જ ઘડિયાળે આવે છે; પ્રણેતા પહેલાં કરે છે અને વિચારે છે પછી, અને ખચકાટને ના સમજી લે છે. તણાવમાં પ્રણેતા આગળ વધી જાય છે અને ધીમાંને પાછળ છોડી દે છે — અને કોઈ પ્રણેતાને વિચારવિમર્શની બરાબર વચ્ચે બેઠેલા નકશાકાર કરતાં વધારે ધીમો લાગનારો સાથી કોઈ નહીં મળે. આ દરમિયાન નકશાકાર, જે તણાવમાં ખસી જાય છે અને ઓછું જણાવે છે, બરાબર એ ક્ષણે ચૂપ થઈ જાય છે જ્યારે પ્રણેતાને ચોખ્ખી હાની સૌથી વધારે ઝંખના હોય છે. એટલે પ્રણેતા ઊછળીને નીકળી જાય છે, નકશાકાર ભીતરની તરફ ઓઝલ થઈ જાય છે, અને દરેકને ઊલટી દિશાએથી સામેવાળાએ છોડી દીધાનું લાગે છે. આમાંથી બચીને નીકળનારાં જોડાં એ જ છે જ્યાં પ્રણેતા એ શીખી લે છે કે નકશાકારની રાહ જોવી એ રોકાઈ જવા બરાબર નથી, અને નકશાકાર એ શીખી લે છે કે પ્રણેતાની ઉતાવળ જોશ છે, ઇનકાર નહીં.
દોસ્તીમાં
દોસ્તી એમને ખૂબ બંધબેસે છે, થોડેઅંશે એટલા માટે કે એ પેલા ગતિવાળા અંતરને માફ કરી દે છે જેને પ્રેમસંબંધ ઉઘાડું પાડી દે છે. પ્રણેતા નકશાકાર માટે એવી સફર લાવે છે જેમની એ કદી યોજના જ ન બનાવત, અને એ દુર્લભ ભેટ પણ કે કોઈ દોસ્ત બસ જીદ કરી દે કે તું પહોંચ અને થોડું જીવી લે. નકશાકાર પ્રણેતા માટે એ વસ્તુ લાવે છે જેની એને સખત જરૂર છે અને જે એને ભાગ્યે જ મળે છે: કોઈ જે એના કોઈ અધકચરા ઇરાદા પર એની ધારેથી છલાંગ મારે એ પહેલાં ખરી વાત કહી દે.
છેલ્લી વાત જેટલી સંભળાય છે એના કરતાં ઘણી વધારે મહત્ત્વની છે. પ્રણેતાની બેબાકી કોઈ નરમ દોસ્તને ચપટો કરી શકે છે, પણ નકશાકાર નરમ નથી — એ બસ ચૂપ છે — અને એ અગવડભર્યું સત્ય એવી તોળેલી રીતે કહી દેશે જેને પ્રણેતા સાચે જ ભીતર લઈ જઈ શકે. બદલામાં નકશાકાર પોતાના જ માથામાંથી બહાર ઘસડાઈ જાય છે, અને એ જ જગ્યા છે જ્યાં એ જરૂર કરતાં વધારે થંભે છે. પ્રણેતા એ જ દોસ્ત છે જે પામી લે છે કે નકશાકાર કોઈ કામમાં ગુમ થઈ ગયો છે અને જાતે દરવાજે પહોંચીને એને કાઢી લાવે છે.
કામની જગ્યાએ
આ શાનદાર કામકાજી જોડી બની શકે છે અથવા પાગલ કરી નાખનારી, વચ્ચે બહુ ઓછું કંઈ. પોતાના ઉત્તમ રૂપમાં નકશાકાર વિસ્તારનો નકશો બનાવે છે — જોખમ, બીજા સ્તરનાં પરિણામ, સાચો રસ્તો — અને પ્રણેતા ચાલવાની તાકાત આપે છે, સાથે ત્યારે હામી ભરી દેવાની હિંમત જ્યારે બાકી બધા ખચકાઈ રહ્યાં હોય. નકશાકારની ઠરેલી પરખ પ્રણેતાની બેપરવાઈને મોંઘી ભૂલ બને એ પહેલાં પકડી લે છે; પ્રણેતાની ગતિ નકશાકારના નકશા બનાવવાને કોઈ અંતહીન અને જડ વસ્તુમાં લસરી પડતાં અટકાવે છે.
જોખમ એ છે કે આ એકબીજાની રાહ જોવામાં ચૂકી જાય. પ્રણેતા બેબાકીની હદ સુધી સીધો છે અને એટલો ઝડપી ચાલે છે કે સાથે કામ કરનારાંને પાછળ છોડી દે, જેમાં એ નકશાકાર પણ સામેલ છે જેની તપાસ હજી પૂરી થઈ નથી. નકશાકાર, પોતાને કચડાયેલો અનુભવતાં, પોતાના અંગત કામમાં સંકોચાઈ જાય છે અને ખુલ્લેઆમ ભાગ લેવાનું બંધ કરી દે છે — જેને પ્રણેતા ગેરહાજરી અને એકલા આગળ વધી જવાની છૂટ વાંચે છે. એનો ઉપાય લાગણીનો નહીં, બનાવટનો છે: પ્રણેતા કંઈ કરતાં પહેલાં એક સાચો પડાવ રાખવાનું વચન આપે, અને નકશાકાર એ કે એ કાચી પરખ જલદી વહેંચી દેશે, એને બદલે કે એક નિર્દોષ પરખ એટલી મોડી લાવે કે એનો કોઈ અર્થ જ ન બચે.
ટકરાવ ક્યાં થાય છે
સૌથી તીખો ટકરાવ એના પર છે કે બેપરવાઈ શું છે અને જડતા શું. પ્રણેતાને નકશાકારનો વિચારવિમર્શ પગ ઘસડવા જેવો લાગે છે, દરેક સારી વસ્તુ પર લાગેલી બ્રેક; નકશાકારને પ્રણેતાનું જોખમ ઉઠાવવું બેદરકાર લાગે છે, ક્યારેક ડરાવી દે એટલી હદે. દરેક થોડેઅંશે સાચું છે, અને એ જ આને ચોંટાડી દે છે — નકશાકાર સાચે જ ક્યારેક વધારે તપાસની અંદર છુપાઈને કંઈ કરવાથી બચી જાય છે, અને પ્રણેતા સાચે જ ક્યારેક ત્યાં છલાંગ મારી દે છે જ્યાં ઊતરવા જેવી જમીન જ હોતી નથી.
એમની લડવાની રીતો પણ એટલી જ ખરાબ રીતે ટકરાય છે. પ્રણેતા બેબાક છે અને ખુલ્લેઆમ બોલે છે; નકશાકાર ચૂપ પડી જાય છે અને ઓછું જણાવે છે. એટલે જ્યારે વાત સૌથી વધારે મહત્ત્વની હોય છે, પ્રણેતા બધાની સામે અવાજ ઊંચો કરી રહ્યો હોય છે જ્યારે નકશાકાર ચૂપચાપ મેદાન છોડી ચૂક્યો હોય છે, અને પ્રણેતા છેવટે એક બંધ દરવાજા સાથે દલીલ કરતો રહી જાય છે. ઓરડામાં ટકી રહેવાની જાણીજોઈને બનાવેલી ટેવ વગર, પ્રણેતા એ નિષ્કર્ષ કાઢે છે કે નકશાકારને ફરક જ પડતો નથી, અને નકશાકાર એ કે પ્રણેતા શરૂઆતથી કદી સાંભળી જ રહ્યો નહોતો.
આને નિભાવવું કઈ રીતે
વાત બે શિસ્ત પર આવીને ટકે છે, દરેક માટે એક. પ્રણેતાની શિસ્ત ધીરજ છે: એ થંભાવને પોતાની ચાલમાં ઉમેરવો, નકશાકારના વિચારવાના સમયને અડચણ ન ગણવો, અને — આ સૌથી જરૂરી — દોડી પડતાં પહેલાં એ જોઈ લેવું કે એ કોને પાછળ છોડી આવ્યો છે. નકશાકારની શિસ્ત અવાજ છે: પોતાની પરખ જલદી અને અધૂરી હાલતમાં વહેંચવી, અને “મને એક મિનિટ જોઈએ” જીભથી કહી દેવું, એને બદલે કે બસ એ જ મિનિટમાં ગાયબ થઈ જવું. એમાંનું કોઈ આપોઆપ આવતું નથી, અને બરાબર એટલા માટે એમને આશા પર છોડવાને બદલે નક્કી કરેલી ટેવ તરીકે નામ આપી દેવું જ એમને ટકાવે છે.
કામને પ્રામાણિકતાથી વહેંચી લેવું પણ બહુ મદદ કરે છે. નકશાકારના હાથમાં એ હિસ્સો રહે જ્યાં કોઈ છલાંગ પહેલાં જુએ છે, અને પ્રણેતાના હાથમાં એ જ્યાં છેવટે કોઈ ચાલે છે — અને દરેક સામેવાળા પર ભરોસો કરે કે એ પોતાનો અડધો હિસ્સો નિભાવશે, એને બદલે કે દર વખતે એના પર ભિડાય કે કોનો સ્વભાવ જીતે.
આ મહેનતને સાર્થક બનાવનારી વાત એ છે કે આ જોડી ખરેખર સાથે મળીને અલગ-અલગ કરતાં વધારે દૂર જાય છે. એકલો નકશાકાર એક આખા ખંડનો નકશો બનાવી શકે છે જેના પર એણે કદી પગ મૂક્યો નથી; એકલો પ્રણેતા એને પાર કરી શકે છે, કદી એ જાણ્યા વગર કે એ છે ક્યાં. બંને મળીને નકશો પણ પામે છે અને સફર પણ — અને ક્ષિતિજના આટલા ભૂખ્યાં બે માણસ માટે, આનાથી વધારે કામની વસ્તુ ભાગ્યે જ કોઈના હાથમાં થમાવી શકાય.