સ્વપ્નદ્રષ્ટા સામે કવિ

કોઈ મહત્ત્વની વાત પર એક મિત્ર છેલ્લી ઘડીએ ફરી જાય છે, અને બંને ખામોશ પડી જાય છે. સ્વપ્નદ્રષ્ટા એટલા માટે ચૂપ છે કે એક ન કહેવાયેલું વચન તૂટ્યું છે, અને એ નક્કી કરી રહ્યાં છે કે આ એવું મૂલ્ય છે કે નહીં જેનો શોક કરવો બને. કવિ એટલા માટે ચૂપ છે કે નિરાશા એમની અંદરથી થઈને વહી ગઈ છે — આખી સાંજનો રંગ જ ઊડી ગયો છે — અને બોલી શકે એ પહેલાં એમણે આ મોજા પર સવાર થવું પડે છે. એક કોઈ સિદ્ધાંતની ખાતર સંકોચાયા; બીજા કોઈ લાગણી નીચે દબાઈને.

પાયાનો ફરક

કોમળ, અંદરની તરફ વળેલા, ઊંડાણથી અનુભવનારા — આ વર્ણન સ્વપ્નદ્રષ્ટા અને કવિ બંનેને બંધબેસે છે, અને એટલે જ આ બંનેને એકબીજા માટે ભૂલથી સમજી લેવાય છે: કોઈ તમાશો ઊભો કરતું નથી, અને જેવું કંઈક ખૂંચે કે તરત બંને નરમ થઈને પોતાનામાં સંકોચાઈ જાય છે. પણ નીચે એમનાં એન્જિન અલગ છે. સ્વપ્નદ્રષ્ટા મૂલ્યો પર ઘડાયેલા છે; કવિ લાગણી પર.

સ્વપ્નદ્રષ્ટા એક ચૂપચાપ સમર્પિત આદર્શવાદી છે. એમનું ધ્યાન એના પર ટકેલું રહે છે કે કોઈ વસ્તુ એ અંદરના માપદંડ સામે સાચી છે કે નહીં જેને એ બધે સાથે લઈને ફરે છે — રીતભાતમાં નરમ, પણ જે વહાલું છે એના પર અંદરથી અડગ. એમની ખામોશી એક ચકાસણીનું કામ છે: એ ક્ષણને કોઈ સિદ્ધાંતની બાજુમાં મૂકીને, અને ઘણી વાર બાકીના ઓરડા કરતાં પહેલાં, એ પારખી લેવું કે એ બંને બરાબર ક્યાં મેળ ખાતાં નથી. અંદરની તરફનું એ વળવું એક નિર્ણયનું ઘડાવું છે.

કવિનું ધ્યાન એના પર જાય છે કે આ ક્ષણે દુનિયા કેવી અનુભવાય છે, ઘાટા રંગોમાં. એ કોઈ વસ્તુને સિદ્ધાંતના બદલે સંવેદના અને મિજાજના રસ્તે અંદર લે છે, અને પોતાના લાગણીના હવામાનની એટલી નજીક જીવે છે જેટલી નજીક ભાગ્યે જ કોઈ બીજું જીવે. જ્યારે એ પાછળ હટે છે, ત્યારે એટલા માટે કે કોઈ લાગણી ઊમટીને એમના પર છવાઈ ગઈ છે, અને એની સાથે કંઈ પણ કરતાં પહેલાં એમણે એની અંદર રહેવું પડે છે. એ હટવું કોઈ અનુભવનું શોષાઈ જવું છે, કોઈ નિર્ણય પર પહોંચવું નહીં.

પડછાયામાં આ સૌથી સાફ દેખાય છે. સ્વપ્નદ્રષ્ટાને ઈજા પહોંચાડો અને એ લડવાના બદલે પાછળ હટીને શોક કરે છે — એમનો મોહભંગ થઈ જાય છે, અને જે વસ્તુએ એમના આદર્શોને નીચા પાડ્યા એનાથી એ ચૂપચાપ પગ પાછો ખેંચી લે છે. કવિને ઈજા પહોંચાડો અને એ ઊભરાઈ પડે છે: લાગણી એમના ઝીલી શકવાની હદ પાર સૂજી જાય છે, અને એને ખમવા માટે એ અંદરની તરફ સંકોચાઈ જાય છે. બંને ચૂપ પડે છે, પણ એક તૂટેલા સિદ્ધાંતનો માતમ કરી રહ્યાં છે અને બીજા લાગણીના મોજામાં તણાઈ રહ્યાં છે.

તેઓ કેવી રીતે વિચારે છે અને નક્કી કરે છે

સ્વપ્નદ્રષ્ટા પોતાનાં મૂલ્યોથી નિર્ણય કરે છે. કોઈ પસંદગી સામે આવે ત્યારે એ જે સવાલ મૂકે છે એ આ કેવું લાગે છે? નથી, પણ આ સાચું છે કે નહીં, અને શું હું આને નિભાવીને જીવી શકું? છે. નિર્ણયને સિદ્ધાંતના ત્રાજવે તોળવામાં આવે છે, અને એક વાર કોઈ સિદ્ધાંત ઓળંગાઈ જાય પછી એ નવાઈ પમાડે એટલી હદે ટસના મસ ન થનારા બની જાય છે — નરમાશ સાચી છે, અને એની નીચે બેઠેલી વસ્તુ પણ. કિંમત ત્યારે સામે આવે છે જ્યારે દુનિયા એ આદર્શોને આટલી ખરાબ રીતે પાડી દે છે: સામે જોર લગાવવાના બદલે, એ ઘવાઈને સંકોચાઈ જાય છે, અને એ વસ્તુ માટે લડવાના બદલે એને જવા દે છે.

કવિ પોતાની અનુભવેલી સમજથી નિર્ણય કરે છે. એમનો પહેલો સવાલ છે આ મારી સાથે શું કરે છે, અને એની અનુભૂતિમાં સાચું શું છે? એ કોઈ અનુભવના પોત પર — એના મિજાજ પર, એની ખરાઈ પર, એ અંદર સાચો પડઘાય છે કે નહીં એના પર — કોઈ પણ સૂકા નિયમ કરતાં વધારે ભરોસો કરે છે. કિંમત એ છે કે કોઈ તીવ્ર લાગણી એમના વિવેકને પૂરેપૂરો ડુબાડી શકે છે; જ્યારે લાગણી એમનામાં પૂરની જેમ ભરાઈ આવે, ત્યારે નિર્ણય નિર્ણય રહેતો નથી અને બસ એવું કંઈક બની જાય છે જેમાં એ ત્યાં સુધી ડૂબેલા રહે છે જ્યાં સુધી એ પસાર ન થઈ જાય.

સીધું કહીએ તો: સ્વપ્નદ્રષ્ટા જેની હિફાજત કરે છે એ છે પોતાની શ્રદ્ધા પ્રત્યેની વફાદારી; કવિ જેની હિફાજત કરે છે એ છે પોતે ખરેખર શું અનુભવે છે એ વિશેની પ્રામાણિકતા. સ્વપ્નદ્રષ્ટા કોઈ લાગણીની સામે પણ સ્થિર રહી શકે છે જ્યારે કોઈ સિદ્ધાંત એમની પાસે એ માગે; કવિ માટે આ ઘણું અઘરું છે, કારણ કે એમના માટે એ લાગણી જ મામલાનું સાચ છે, એમના રસ્તાનો પથ્થર નહીં.

આ બંનેને અલગ કેવી રીતે ઓળખવા

થોડી સાફ ઓળખ:

• ખામોશી શું કરી રહી છે. સ્વપ્નદ્રષ્ટાની ચૂપકીદી કંઈક તોળવાની છે — એ પારખવાની કે એ ક્ષણ એમના માટે જે મહત્ત્વનું છે એનું માન રાખે છે કે નહીં. કવિની ચૂપકીદી ડૂબી જવાની છે — એ કોઈ લાગણીની અંદર બેઠાં છે, બોલી શકે એ પહેલાં એને શોષતાં.
• કઈ વસ્તુથી એ હલી ઊઠે છે. કોઈ મૂલ્યનું નિભાવાવું કે તૂટવું સ્વપ્નદ્રષ્ટાને હલાવે છે. કવિને કોઈ વસ્તુનું ઘાટું લાગણીભર્યું પોત હલાવે છે — સૌંદર્ય, વાતાવરણ, કોઈ ક્ષણની ખરાઈ.
• એ ક્યાં ચૂકે છે. સ્વપ્નદ્રષ્ટા પાછળ હટીને શોક કરે છે, ભિડવાના બદલે મોહભંગમાં ડૂબીને અળગા થતાં. કવિ ઊભરાઈ પડે છે — લાગણી એમના પર છવાઈ જાય છે અને એ ત્યાં સુધી અંદર સંકોચાયેલા રહે છે જ્યાં સુધી એ મંદ ન પડે.
• પોલાદ ક્યાં દેખાય છે. સ્વપ્નદ્રષ્ટા પર એવી કોઈ વસ્તુ બાબતે દબાણ કરો જેની એમને કદર છે અને એ ખસશે નહીં, કારણ કે ખસી જવું એમને પોતાની જ કિંમત ચૂકવીને પડશે. કવિ પર દબાણ કરો અને એ લાગણી સાથે વળી જાય છે; એ જેના પર અડગ રહે છે એ છે પોતાના માટે જે લાગણીની રીતે સાચું છે એના પર ખરા રહેવું, નહીં કે કોઈ નક્કી કરેલા માપદંડ પર પહેરો ભરવો.
• ઈજાનો આકાર. સ્વપ્નદ્રષ્ટા માટે ઈજા એટલે મોહભંગ — એક ચૂપ, ધીરે ધીરે ઠરતી સમજ કે જેના પર ભરોસો હતો એ ખૂટી ગયું. કવિ માટે એ છે એક પૂર — અચાનક, ઘાટું, આખેઆખું, અને પછી ઓસરતું જતું.

આમાંથી તમે કોણ છો?

વિચારો કે જ્યારે કંઈક બગડે છે ત્યારે ખરેખર તમને અંદરની તરફ શું ખેંચે છે.

જો તમે એટલા માટે ચૂપ પડ્યાં કે કોઈ સિદ્ધાંત સાથે સમાધાન થયું હતું — અને તમે તમારી જાતને એ તોળતાં જોયાં કે એની સાથે વફા નિભાવવી કે ચૂપચાપ એને જવા દેવું — તો તમે એક સ્વપ્નદ્રષ્ટા છો. ઓળખ એ છે કે છેવટે બધું આના પર જ પાછું આવે છે કે કોઈ વસ્તુ સાચી છે કે નહીં, અને તમારી લથડ એ છે કે જ્યારે એ ખરાબ રીતે ખોટી હોય ત્યારે તમે લડવાના બદલે શોક કરીને હટી જાઓ છો. જે મૂલ્ય ઓળંગાયું, એનું નામ તમે સામાન્ય રીતે કહી શકો છો.

જો તમે એટલા માટે ચૂપ થયાં કે કોઈ લાગણી તમારા પર છવાઈ ગઈ અને તમારે એની અંદર રહેવું જરૂરી હતું — અને નિરાશા કોઈ નિર્ણયના બદલે રંગ અને હવામાન બનીને આવી — તો તમે એક કવિ છો. ઓળખ એ છે કે લાગણી પહેલાં આવે છે અને ડુબાડી દે છે, ક્યારેક તમને કારણ ખબર પડે એ પહેલાં જ, અને તમારી લથડ એ છે કે તમે ઊભરાઈ જાઓ છો અને ભરતી ઓસરે ત્યાં સુધી અંદર સંકોચાયેલાં રહો છો. તમે કોઈ ક્ષણને આંકવાના બદલે ઘણી વધારે સહેલાઈથી અનુભવી લો છો.

એક ધારદાર ટેસ્ટ: જ્યારે તમે ઘવાયાં હો, ત્યારે શું તમે એ સિદ્ધાંતનું નામ લઈ શકો છો જે તૂટ્યો, કે ફક્ત એ લાગણીનું જેણે તમને તાણી લીધાં? સ્વપ્નદ્રષ્ટા મૂલ્ય તરફ હાથ લંબાવે છે. કવિ લાગણી તરફ. આમાંથી જે પહેલાં તમારી પાસે આવે, એ જ તમારા પ્રકારનું નામ છે.

ખરેખર આ બંને ક્યાં મળતાં આવે છે

મેળ સાચો છે, એટલે જ આ બંનેને આટલી વાર એકબીજામાં ભેળવી દેવાય છે. બંને કોમળ, ઊંડા અને ખરા છે — ન તો કોઈ જિંદગી કાઢવા માટે નાટક કરે છે કે ન પોતાને કઠણ બનાવે છે, અને બંનેને એ દુનિયાથી સહેલાઈથી ઈજા થાય છે જે એમના કરતાં વધારે લૂખી હોઈ શકે છે. બંને પોતાની પીડા બાબતે અંદરના અને નાટક વગરના છે; ન કોઈ બરાડે છે ન સામો ઘા કરે છે. અને બંનેના પડછાયા એમને લડાઈની બહાર ખેંચે છે, એની અંદર નહીં — સ્વપ્નદ્રષ્ટા શોકમાં સંકોચાઈને, કવિ કોઈ પૂરમાં હટીને. બહારથી બંને એ જ કોમળ, સંવેદનશીલ માણસ લાગે છે જે સાફ રીતે ક્યાંક એવી અંગત જગ્યાએ ચાલ્યાં ગયાં છે જ્યાં તમે બરાબર એમની પાછળ જઈ શકતાં નથી.

જે સાચું છે એની સાથે વફા નિભાવવા તમે અંદર વળ્યાં, તો તમે સ્વપ્નદ્રષ્ટા છો. એટલા માટે અંદર વળ્યાં કે કોઈ લાગણી તમારી અંદરથી થઈને વહી ગઈ, તો તમે કવિ છો. બંને ઊંડાં વહે છે, અને દુનિયા એમને નિરાશ કરે ત્યારે બંને કોમળ અને ચૂપ થઈ જાય છે. આ બંનેને વહેંચનારી વાત એ છે કે અંદરની એ ખેંચ કોઈ નિભાવવા લાયક સિદ્ધાંતમાંથી આવે છે કે કોઈ જીવવા લાયક લાગણીમાંથી.