સ્વતંત્ર વિચારક સામે કવિ

એક જૂથ એવી કોઈ યોજના પર હામી ભરવાની અણી પર છે જેનાથી બધા ખુશ લાગે છે. સ્વતંત્ર વિચારક એ જ છે જે ચોખ્ખું કહી દે છે કે તર્ક ટકતો નથી — તેણે દલીલમાં પોલ પકડી લીધી છે અને તેને એની ખાસ પરવા નથી કે એને ખુલ્લી પાડવાથી માહોલ બગડી જશે. કવિ કોઈ જુદા કારણે ચૂપ છે: યોજનામાં તેને કંઈક ખૂંચે છે, એક ભૂલ જેને નામ આપી શકે એ પહેલાં જ તે ઓરડામાં પારખી લે છે, અને દલીલ કરવાને બદલે તે એ બેચેની સાથે ત્યાં સુધી બેસી રહે છે જ્યાં સુધી એ કાં તો શમી જાય કાં તો છલકાઈ પડે. એક દલીલ પર શંકા કરે છે; બીજો તેની નીચે વહેતી લાગણી પર.

એ એક જ ક્ષણ આ બંનેને અલગ પાડનારી મોટા ભાગની વાત પોતાનામાં સમેટી લે છે. બંને ઊંડે સુધી પોતાના મનના માલિક છે અને બંને એવી સંમતિનો ડોળ કરવાની ના પાડે છે જે તેમની અંદર છે જ નહીં — પણ એક એ ઇનકાર સુધી ઠંડા તર્કથી પહોંચે છે અને બીજો અનુભવેલી સચ્ચાઈથી.

પાયાનો ફરક

સ્વતંત્ર વિચારક એક બિનપરંપરાગત મન છે જે પોતાના તર્કને ચાલી આવતી સમજ કરતાં ઉપર રાખે છે. તેનું ધ્યાન એ તરફ વહે છે કે કોઈ વાતમાં દમ છે કે નહીં — કે માની લેવાયેલી દલીલ ખરેખર ટકે છે કે નહીં. સ્વાયત્ત, ખરો અને સાચે જ મૌલિક, તે પોતાના બળે કાઢેલા તારણને ત્યારે પણ પકડી રાખશે જ્યારે આખો ઓરડો બીજી બાજુ ઢળેલો હોય. ભરોસો તે દલીલ પર કરે છે: જ્યાં તર્ક મજબૂત હોય, ત્યાં એનાથી જે પણ અસુવિધા ઊભી થાય એ ગૌણ છે.

કવિ એક નાજુક, કલ્પનાશીલ જીવ છે જે દુનિયાને એક ઘેરા રંગમાં અનુભવે છે. તેનું ધ્યાન વસ્તુઓની લાગણીભરી ગૂંથણી તરફ વહે છે — મિજાજ, અંદર વહેતો પ્રવાહ, એ સુંદરતા કે ઉદાસી જેને બીજા કોઈએ નામ આપ્યું નથી. તે ઊંડો અને સાચો છે, અને તેની દિશાસૂચક એ છે જે સાચું લાગે, નહીં કે એ જે તર્કથી બંધબેસતું આવે. જ્યાં સ્વતંત્ર વિચારક પૂછે છે કે કોઈ વાત સાચી છે કે નહીં, ત્યાં કવિ પૂછે છે કે એ પ્રામાણિક છે કે નહીં — કે તેની તરફેણમાં કોઈ દલીલ ઘડાય એ પહેલાં એ અંદર, શરીરમાં સાચી ગુંજે છે કે નહીં.

એટલે પાયાનો ફરક ચતુર વિરુદ્ધ સંવેદનશીલનો નથી, કે કઠોર વિરુદ્ધ કોમળનો. બંને મૌલિક છે અને બંને સાચા; કોઈ એવી સંમતિનું નાટક નહીં કરે જે તેની અંદર નથી. ફરક એમાં છે કે દરેક જણ કોને આખરી ચુકાદો માનીને એના પર ભરોસો કરે છે. સ્વતંત્ર વિચારક તર્ક પર ભરોસો કરે છે અને એને ચોખ્ખા શબ્દોમાં બચાવશે. કવિ લાગણી પર ભરોસો કરે છે અને એની જ અંદર જીવે છે, ક્યારેક પોતે સંભાળી શકે એના કરતાં પણ વધારે. એક તર્ક પર ઊભો છે; બીજો એના પર જે દિલ માટે અસલી છે.

તેઓ વિચારે અને નિર્ણય કઈ રીતે કરે છે

સ્વતંત્ર વિચારક તર્કથી નિર્ણય કરે છે, ઘણી વાર પ્રવાહની ઊલટી દિશામાં. પ્રમાણભૂત જવાબ એમ જ તેની શંકા ખેંચી લે છે, અને તે કોઈ સમસ્યાને મૂળથી ત્યાં સુધી ફરી ઊભી કરે છે જ્યાં સુધી એવી જગ્યાએ ન પહોંચે જેની પાછળ તે ઊભો રહી શકે. ખાતરી માટે એ જરૂરી નથી કે કોઈ તેની સાથે સહમત થાય — ટેસ્ટ સંમતિ નથી, મજબૂતી છે. ઘર્ષણ એની કિંમત છે: સ્વતંત્ર વિચારક ખરબચડો લાગી શકે છે, હાંકી કઢાવાનો કે લલચાવીને મનાવાયાનો વિરોધ કરે છે, અને એ કહેવાય ત્યારે ભડકી ઊઠે છે કે વિચારવું કઈ રીતે. અણગમતી વાત સીધી અને નરમ પાડ્યા વગર કહી દેવાય છે, કારણ કે એને નરમ પાડવી તેને એક જાતની અપ્રામાણિકતા લાગશે.

કવિ લાગણી અને અસરથી નિર્ણય કરે છે. તે કોઈ પરિસ્થિતિને આખેઆખી ચૂસી લે છે — તેનો સૂર, તેનો ભાર, એ છાતીમાં કઈ રીતે બેસે છે — અને તેની પરખ એ વાતથી ઘડાય છે કે શું સાચું લાગે છે, એના કરતાં ઘણી ઓછી એ વાતથી કે શું તર્કથી ચોખ્ખું છે. તે બેદરકાર નથી, પણ તેનું માપ અંદરનો સૂર છે, નિયમોની ચોપડી નહીં. એની કિંમત છે પૂર: લાગણી ત્યાં સુધી ચડી શકે છે જ્યાં સુધી એ તેના પર હાવી ન થઈ જાય, અને પછી, નિચોવાઈને, તે અંદરની તરફ ખસી જાય છે અને થોડી વાર માટે ઓલવાઈ જાય છે. જ્યાં સ્વતંત્ર વિચારકનું જોખમ છે દલીલ જીતીને ઓરડો હારી જવો, ત્યાં કવિનું આ છે કે લાગણી એટલી મોટી થઈ જાય કે તેને નીચે ખેંચી લે અને પહોંચની બહાર કરી દે.

ફરક પર ધ્યાન આપો. એ જ શંકાસ્પદ યોજના હાથમાં પકડાવો, તો સ્વતંત્ર વિચારક પાયા સામે સવાલ ઉઠાવે છે — ઊંચા અવાજે, તર્ક પર, બેપરવા કે કોણ નારાજ થયું. કવિ લાગણી સાથે બેસી રહે છે — ખાનગીમાં, ભૂલને શબ્દોમાં ઢાળે એના ઘણા પહેલાં જ પારખતો, અને કદાચ એના પર ક્યારેય દલીલ જ ન કરે. એક માથા પર ભરોસો કરે છે; બીજો દિલ પર. એક ઓરડા સાથે ટકરાવ થાય ત્યાં પહોંચે છે; બીજો થોડી ક્ષણો માટે પોતાની જ ઊંડાઈમાં ડૂબી જાય ત્યાં.

આ બંનેને અલગ કઈ રીતે ઓળખવા

દરેક જણ કોઈ વાત સામે વાંધો કઈ રીતે ઉઠાવે છે, એના પર નજર રાખો.

• તેઓ કોના પર શંકા કરે છે. સ્વતંત્ર વિચારક દલીલ પર શંકા કરે છે અને એને ખોલીને વિખેરવા નીકળી પડે છે. કવિ કોઈ વસ્તુની લાગણી પર શંકા કરે છે અને એની સાથે બેસવા માટે અંદરની તરફ જાય છે.
• આ બહાર કઈ રીતે આવે છે. સ્વતંત્ર વિચારક પોલ ચોખ્ખેચોખ્ખી કહી દે છે અને પોતાનો પક્ષ મૂકે છે, ઘર્ષણ ઊભું થાય એની ફિકર વગર. કવિ ઘણી વાર પહેલાં કંઈ કહેતો નથી, એક મિજાજ કે ભૂલ નોંધે છે જેને એ હજી નામ આપી શકતો નથી.
• તેઓ પુરાવા તરીકે કોના પર ભરોસો કરે છે. સ્વતંત્ર વિચારક એના પર જે તર્કથી બંધબેસતું આવે, ભલે આખા ઓરડાની સામે એકલો કેમ ન હોય. કવિ એના પર જે પ્રામાણિક લાગે, ત્યારે પણ જ્યારે એની તરફેણમાં કોઈ તાર્કિક દલીલ એ ઘડી ન શકે.
• તેઓ કઈ રીતે ભટકે છે. સ્વતંત્ર વિચારક ખરબચડો થઈ જાય છે, હાંકી કઢાવાનો વિરોધ કરે છે, અને ઘાવને એક ખૂંચતા અંતર પાછળ છુપાવી લે છે. કવિ લાગણીથી ભરાઈ આવે છે, પછી ખસી જાય છે અને સ્વસ્થ થવા માટે ચૂપ થઈ જાય છે.
• તેમનો સૂર. સ્વતંત્ર વિચારક ઠંડો, ધારદાર અને લાગણીવેડાથી પર છે. કવિ દરેક વસ્તુને ઘેરા રંગમાં અનુભવે છે અને એ લાગણીની બહુ નજીક જીવે છે.

આ બેમાંથી તમે કોણ છો?

વિચારો કે તમને ખરેખર કઈ વસ્તુથી ખાતરી થાય છે કે કંઈક ખોટું છે.

જો તમારી સહજ ટેવ તર્કમાં રહેલી પોલની પાછળ જવાની હોય — એને ચોખ્ખું નામ આપવું, એક વધારે સાફ વિકલ્પ મૂકવો, અને પોતાના તર્ક પર ટકી રહેવું, ભલે એ ગમે તેટલી કઢંગી રીતે પડે અને એને પકડી રાખવામાં તમે ગમે તેટલાં એકલાં હો — તો તમે સંભવતઃ એક સ્વતંત્ર વિચારક છો. ઓળખ એ છે કે તમારા માટે તમારું પોતાનું માથું સામાન્ય મત કરતાં ઉપર છે, અને એકલા પડી જવું તમને બહુ ઓછી સાચી બેચેની આપે છે. તમારી ઠોકર છે ખરબચડા લાગવું, તમને હાંકવાની કોશિશ કરનારા દરેકની સામે અક્કડ થઈ જવું, અને ઘાવને કબૂલવાને બદલે ચૂપચાપ છુપાવી લેવો.

જો તમારી સહજ ટેવ કોઈ વસ્તુની લાગણી નોંધવાની હોય — મિજાજ, અંદર વહેતો પ્રવાહ, ભૂલ કે સુંદરતાને એના પર કોઈ દલીલ આપી શકાય એ પહેલાં પારખી લેવી, અને એ અનુભવેલા વાચન પર ભરોસો કરવો ત્યારે પણ જ્યારે એને ટેકો આપવા કોઈ તર્ક ન હોય — તો તમે સંભવતઃ એક કવિ છો. ઓળખ એ છે કે તમે દુનિયાને કઈ રીતે સમજો છો એના કેન્દ્રમાં લાગણી છે, ઘેરી અને સપાટીની નજીક. તમારી ઠોકર એ છે કે તીવ્ર લાગણી તમારા પર પૂર બનીને હાવી થઈ શકે છે, જેના પછી તમે અંદરની તરફ ખસી જાઓ છો અને થોડી વાર માટે ગાયબ થઈ જાઓ છો.

એક ધારદાર ટેસ્ટ: જ્યારે કંઈક ખોટું લાગે, ત્યારે તમે દલીલ તરફ હાથ લંબાવો છો કે ટીસ તરફ? સ્વતંત્ર વિચારક વિચારને ઊંચા અવાજે પડકારવા નીકળી પડે છે. કવિ લાગણી સાથે બેસે છે અને એને બોલવા દે છે. આમાંથી જેની તરફ તમે પહેલાં હાથ લંબાવો, એ જ તમારા પ્રકારનું નામ છે.

ખરેખર બંને ક્યાં મળે છે

આ બંને એકસરખા દેખાતા નથી — એક ઠંડો તર્કશાસ્ત્રી અને એક ઘેરું અનુભવનારો — પણ મેળ અસલી છે, અને એટલે જ આમાં ગૂંચવાડો થાય છે. બંને ટોળાથી ઊંડે સુધી આઝાદ છે: કોઈ એવી સંમતિનો ડોળ નહીં કરે જે તેની અંદર નથી, અને દરેક જણ જૂથને બદલે એક ખાનગી પરખ પર ભરોસો કરે છે, ભલે એ પરખ તર્કથી હોય કે અનુભવથી. બંને એવી રીતે ખરા છે જે લોકોને બેચેન કરી શકે — સ્વતંત્ર વિચારક ચોખ્ખી સાચી વાત કહીને, કવિ એવી કોઈ પણ લાગણીનો ઇનકાર કરીને જે અસલી ન હોય. અને બંને, ખાસ કરીને, ઘાવ ખાય ત્યારે પહોંચની બહાર જઈ શકે છે: સ્વતંત્ર વિચારક એને ખૂંચ પાછળ છુપાવે છે, કવિ અંદરની તરફ ખસી જવા પાછળ. દરેક જણ ઝઝૂમતાં દેખાવા માગતો નથી.

તો જો બંને વર્ણનો તમને થોડાં-થોડાં પોતાના જેવાં લાગ્યાં, તો એ વાજબી છે — ઉપરની સપાટી સાચે જ એકસરખી છે. નિર્ણય એ વાતથી થતો નથી કે તમે સ્વાયત્ત છો કે ખરાં; કોઈ પણ પ્રકાર તમને આ બંને આપી શકે છે. નિર્ણય એ વાતથી થાય છે કે તમારી ખાતરી તમારા માથામાં વસે છે કે તમારા દિલમાં — કે કોઈ ભૂલનો જવાબ તર્ક પર દલીલ કરીને મળે છે કે એને ફંફોસતાં એમાંથી પસાર થઈને. ધ્યાન આપો કે જ્યારે આ બંને એકબીજા સાથે ટકરાય ત્યારે તમે કોના પર ભરોસો કરો છો, અને જવાબ ત્યાં જ છે.