પ્રણેતા સામે કવિ

ટેબલ પર ખરાબ સમાચાર આવી પડે છે — કંઈક બગડી ગયું છે અને એને સંભાળવું પડશે. પ્રણેતા ક્યારનોયે હલચલમાં છે: તે સમસ્યાને ચોખ્ખેચોખ્ખું નામ આપે છે, એક દિશા પસંદ કરે છે, અને બાકી બધાં પૂરેપૂરો પ્રતિભાવ આપે એ પહેલાં એના પર દોડી પડે છે, અડધું-પડધું જાણતો કે તેણે હમણાં જ કેટલાંક લોકોને પાછળ છોડી દીધાં. કવિ થંભી જાય છે અને અંદરની તરફ વળી જાય છે, એક પણ નિર્ણય થાય એ પહેલાં એ વસ્તુનો આખો ભાર એક ઘેરા રંગમાં અનુભવતો, એનો એ ભાગ ચૂસતો જેની બાજુમાંથી બાકી બધાં લસરી ગયાં. એક તૂટી પડે છે; બીજો ચૂસી લે છે. એક અનુભવતાં પહેલાં હલચલ કરે છે; બીજો હલચલ કરી શકે એ પહેલાં અનુભવે છે.

પાયાનો ફરક

પ્રણેતા અને કવિ બંને તીવ્રતાભર્યા છે અને બંને સાચા — કોઈ કંઈ પણ અડધા મને કરતું નથી, અને કોઈ એવા પ્રતિભાવનો ડોળ નહીં કરે જે તેની અંદર નથી. એ જ સહિયારી તીવ્રતા બરાબર એ કારણ છે કે લોકો ક્યારેક આમાં ગૂંચવાડો કરી બેસે છે. પણ આ તીવ્રતા ઊલટી દિશામાં ઇશારો કરે છે. પ્રણેતાની તીવ્રતા બહાર હલચલમાં જાય છે; કવિની અંદર લાગણીમાં.

પ્રણેતા કદી ન થંભનારો આગેવાન છે જે સમસ્યાઓ તરફ દોડી પડે છે. તેનું ધ્યાન હલચલ તરફ વહે છે — હવે પછીના ધક્કા તરફ, હિંમતભરી ચાલ તરફ, ઉઠાવવા લાયક જોખમ તરફ. તે ચોખ્ખાપણાની હદ સુધી સીધો અને સાચે જ બહાદુર છે, અને વિચારીને રાહ જોવાને બદલે હલચલ કરીને સુધારી લેવાનું વધારે પસંદ કરશે. પ્રણેતાને થંભી જવું બરબાદી લાગે છે; ખેંચાણ હંમેશાં ચાલી નીકળવાનું હોય છે.

કવિ એક કલ્પનાશીલ, નાજુક જીવ છે જે દુનિયાને એક ઘેરા રંગમાં અનુભવે છે. તેનું ધ્યાન ઊંડાણ તરફ વહે છે — કોઈ ક્ષણની ગૂંથણી, સપાટીની નીચેની લાગણીભરી સચ્ચાઈ, એ વસ્તુ જેને બીજા કોઈએ નોંધી હોય એવું લાગતું નથી. તે ઊંડો અને સાચો છે, અને અનુભવને હાથવેંત દૂર રાખવાને બદલે એને પૂરી ઘટ્ટતામાં ચૂસી લે છે. જ્યાં પ્રણેતા કોઈ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ જવા માગે છે, ત્યાં કવિ એને પૂરેપૂરી અનુભવવા માગે છે.

સીધા શબ્દોમાં: પ્રણેતા હલચલથી આગળ વધે છે; કવિ લાગણીથી. એક પૂછે છે કે આપણે જઈએ ક્યાં અને દોડી પડે છે. બીજો પૂછે છે કે અહીં ખરેખર થઈ શું રહ્યું છે અને જરાસરખી હલચલ પહેલાં એને પૂરેપૂરું ઊતરવા દે છે.

તેઓ વિચારે અને નિર્ણય કઈ રીતે કરે છે

પ્રણેતા હલચલથી નિર્ણય કરે છે. તે ખાતરીની રાહ જોતો નથી — તે એક દિશા પસંદ કરે છે, અડગ થઈ જાય છે, અને રસ્તામાં સુધારી લે છે. તેની પરખ હિંમતભરી અને ઝડપી છે, અને જ્યારે તે ચાલી નીકળે ત્યારે બીજાઓને સાથે વહાવી લઈ જાય છે. કિંમત પડછાયામાં દેખાય છે: પ્રણેતા પારખ્યા વગર લોકોને પાછળ છોડી શકે છે, બેપરવાઈથી હલચલ કરી શકે છે કારણ કે રાહ જોવી અસહ્ય લાગે છે, અને સાચ એટલા ચોખ્ખા શબ્દોમાં સંભળાવી શકે છે કે એ ઘાવ કરી જાય. તે ઘણી વાર ત્રણ ડગલાં ચાલી ચૂક્યો હશે એ પહેલાં કે એ નોંધે કે કોઈને એક ક્ષણની જરૂર હતી.

કવિ ફંફોસતાં અંદર ઊતરીને નિર્ણય કરે છે. તે કોઈ પરિસ્થિતિને હલચલ પહેલાં લાગણીની રીતે અને પૂરેપૂરી પચાવે છે, એ ઘેરી અંદરની જાણમાંથી ખેંચીને કે ખરેખર દાવ પર શું છે. તેની પરખ ઊંડી અને વસ્તુની ગૂંથણી પ્રત્યે સાચી છે, જે તેને એ જોવા દે છે જે ઝડપથી ચાલનારાં ચૂકી જાય છે. કિંમત પણ પડછાયામાં દેખાય છે: કવિ લાગણીની રીતે ભરાઈ આવી શકે છે, જે તેણે ચૂસ્યું એના આખા ભાર નીચે દબાયેલો, અને પછી અંદરની તરફ ખસી જાય છે — બરાબર ત્યારે ચૂપ અને પહોંચની બહાર થતો જ્યારે કોઈ નિર્ણયની ઝંખના હોય.

ફરક પર ધ્યાન આપો. એ જ દબાણ સામે હોય, તો પ્રણેતાની પહેલી ચાલ બહારની તરફ છે — નામ આપો, પસંદ કરો, ચાલી નીકળો. કવિની પહેલી ચાલ અંદરની તરફ છે — અનુભવો, ચૂસો, લાગણીભરી સચ્ચાઈ સમજો, અને ત્યારે જ હલચલ કરો. પ્રણેતા ઝડપ પર ભરોસો કરે છે અને ખચકાટની કિંમતથી ડરે છે; કવિ ઊંડાણ પર ભરોસો કરે છે અને થઈ શું રહ્યું છે એ સાચે જ પકડ્યા પહેલાં હલચલ કરવાથી ડરે છે. એક બહુ જલદી હલચલ કરી બેસવાનું જોખમ લે છે; બીજો સાવ હલચલ જ ન કરવાનું.

આ બંનેને અલગ કઈ રીતે ઓળખવા

જે પહેલી ક્ષણે કોઈ પરિસ્થિતિ ગંભીર થઈ જાય, દરેક જણ શું કરે છે, એના પર નજર રાખો.

• પહેલી ચાલ. પ્રણેતા હલચલ કરે છે — એક દિશા પસંદ કરે છે અને એના પર દોડી પડે છે. કવિ ચૂસે છે — અંદરની તરફ જાય છે અને કંઈ પણ નક્કી કરતાં પહેલાં આખો ભાર અનુભવે છે.
• તેઓ કઈ વસ્તુથી આગળ વધે છે. પ્રણેતા હલચલથી આગળ વધે છે અને લાગણીને પછીથી ઉકેલવા લાયક વસ્તુ ગણે છે. કવિ લાગણીથી આગળ વધે છે અને હલચલને એવી વસ્તુ ગણે છે જેણે ત્યાં સુધી થંભવાનું છે જ્યાં સુધી લાગણી સમજાઈ ન જાય.
• ઝડપ સાથે તેમનો સંબંધ. પ્રણેતાને થંભી જવું અસહ્ય લાગે છે અને તે હલચલ કરીને સુધારી લેવાનું વધારે પસંદ કરશે. કવિને ઉતાવળ અસહ્ય લાગે છે અને તે કોઈ વસ્તુ સાથે ત્યાં સુધી બેસી રહેવાનું વધારે પસંદ કરશે જ્યાં સુધી એ સાચી ન થઈ જાય.
• તેઓ કઈ રીતે ભટકે છે. પ્રણેતા લોકોને પાછળ છોડી દે છે, બેપરવાઈથી હલચલ કરે છે, અને ઘાવ પહોંચાડવાની હદ સુધી ચોખ્ખો છે. કવિ લાગણીની રીતે ભરાઈ આવે છે અને અંદરની તરફ ખસી જાય છે, ચૂપ અને પહોંચની બહાર થતો.
• તેમને બીજાઓ પાસેથી શું જોઈએ છે. પ્રણેતાને જોઈએ છે કે બીજાં સાથે ટકી રહે — અથવા તેને ચોખ્ખેચોખ્ખું કહી દે કે તે આગળ દોડી પડ્યો છે. કવિને જોઈએ છે કે બીજાં થોભે — તેને એટલી જગ્યા આપે કે એ જવાબ આપતાં પહેલાં કોઈ વસ્તુને પૂરેપૂરી અનુભવી લે.

આ બેમાંથી તમે કોણ છો?

વિચારો કે જ્યારે કંઈક ગંભીર આવી પડે છે, ત્યારે તમારી અંદર સાચે જ શું થાય છે.

જો તમારી સહજ ટેવ હલચલ કરવાની હોય — સમસ્યાને સીધું નામ આપવું, એક દિશા પસંદ કરવી, અને બધું ઉકેલાઈ જાય એ પહેલાં શરૂ કરી દેવું, એ ભરોસામાં કે ઝડપ તમને પાર લઈ જશે — તો તમે સંભવતઃ એક પ્રણેતા છો. ઓળખ એ છે કે રાહ જોવી એક જાતનું સડવું લાગે છે, અને તમે અનિશ્ચિતતા સાથે બેસવાને બદલે હલચલ કરીને સુધારી લેવાનું વધારે પસંદ કરશો. તમારી ઠોકર એ છે કે તમે આગળ દોડી પડો છો અને બહુ મોડું સમજો છો કે તમે લોકોને પાછળ છોડી દીધાં, કે તમે એવાં જોખમ લો છો જે બીજાં ન લે, અને કે તમારું ચોખ્ખાપણું તમારા ઇરાદા કરતાં વધારે જોરથી પડે છે. જે અસુવિધા તમે સહન કરી શકતાં નથી એ છે થંભી જવું.

જો તમારી સહજ ટેવ પહેલાં એને અનુભવવાની હોય — ચૂપ અને અંદરની તરફ થઈ જવું, કોઈ પણ હલચલ કરી શકો એ પહેલાં આખો લાગણીભર્યો ભાર એક ઘેરા રંગમાં ચૂસી લેવો — તો તમે સંભવતઃ એક કવિ છો. ઓળખ એ છે કે કોઈ વસ્તુને સાચે જ અનુભવ્યા પહેલાં હલચલ કરવી પોકળ, બલ્કે અપ્રામાણિક લાગે છે, અને તમે એ ગૂંથણીઓ અને અંદર વહેતા પ્રવાહો પારખી લો છો જેની બાજુમાંથી ઝડપથી ચાલનારાં સીધાં પસાર થઈ જાય છે. તમારી ઠોકર એ છે કે લાગણી તમારા પર પૂર બનીને આવી શકે છે, અને પછી તમે અંદરની તરફ ખસી જાઓ છો અને બરાબર ત્યારે પહોંચની બહાર થઈ જાઓ છો જ્યારે કોઈ જવાબની જરૂર હોય. જે અસુવિધા તમે સહન કરી શકતાં નથી એ છે ઉતાવળે ધકેલાવું.

એક ધારદાર ટેસ્ટ: જ્યારે કંઈક ગંભીર આવી પડે, ત્યારે તમારી ઊર્જા બહાર જાય છે કે અંદર? પ્રણેતાની લગભગ તરત જ બહાર હલચલમાં જાય છે. કવિની અંદર, લાગણીમાં, બીજું કંઈ પણ થાય એ પહેલાં. તમારી જે પણ દિશામાં પહેલાં વહે, એ જ તમારા પ્રકારનું નામ છે.

ખરેખર બંને ક્યાં મળે છે

મેળ અસલી છે, અને એટલે જ આ બંનેમાં ક્યારેક ગૂંચવાડો થાય છે. બંને તીવ્રતાભર્યા છે — કોઈ જીવનને અડધી તાકાતથી મળતું નથી, અને બંને કોઈ વધારે શાંત માણસને માત્ર પોતાના પ્રતિભાવના જોરથી દબાવી શકે છે. બંને હાડ સુધી સાચા છે: પ્રણેતા કોઈ કડવા સાચને નરમ નહીં પાડે અને કવિ એવી કોઈ લાગણીનો ડોળ નહીં કરે જે તેની અંદર નથી, એટલે કોઈ પહેરો ભરતું કે દેખાવ કરતું લાગતું નથી. અને બંને, ખાસ્સા તણાવમાં, પહોંચની બહાર થઈ જાય છે — પ્રણેતા દોડી પડીને અને બધાંને પોતાની પાછળ છોડીને, કવિ અંદરની તરફ ખસીને અને ચૂપ થઈને. દરેક જણ, પોતપોતાની રીતે, કોઈ સંકટની વચ્ચોવચ એકલો રહી શકે છે.

તો જો બંને વર્ણનો તમને થોડાં-થોડાં પોતાના જેવાં લાગ્યાં, તો એ વાજબી છે — ઉપરની તીવ્રતા સાચે જ એકસરખી છે. નિર્ણય કરનારો સવાલ એ નથી કે તમે વસ્તુઓને તીવ્રતાથી અનુભવો છો કે નહીં; બંને સંજોગોમાં તમે લગભગ ચોક્કસપણે અનુભવો છો. સવાલ એ છે કે એ તાકાત કઈ દિશામાં વહે છે — બહાર હલચલમાં કે અંદર લાગણીમાં — કે તમે દબાણનો જવાબ એને અનુભવ્યા પહેલાં હલચલ કરીને આપો છો, કે એને પૂરેપૂરું અનુભવીને અને ત્યારે જ હલચલ કરીને.

જ્યારે જીવન શાંત હોય, ત્યારે પ્રણેતા અને કવિ બંને ઘેરાં, ઊંડાં અને સમાધાન વગરનાં લાગી શકે છે. ફરક એ જ ક્ષણે દેખાય છે જ્યારે કોઈ વસ્તુ ગંભીર થઈ જાય છે: એક ક્યારનોયે દોડી રહ્યો છે, બીજો ચૂપ અને અંદરની તરફ થઈ ચૂક્યો છે. ધ્યાન આપો કે એ પહેલી ક્ષણે તમારી ઊર્જા કયા રસ્તે સફર કરે છે, અને તમે જાણી જશો કે તમે આમાંથી કોણ છો.