બે એવાં માણસ જે બધું જ અનુભવે છે, અને જેમાંથી કોઈને ભિડંત ગમતી નથી — એક વાક્યમાં આ જ સ્વપ્નદ્રષ્ટા અને કવિ છે. તેઓ એકબીજાને લગભગ તરત જ ઓળખી લે છે, કારણ કે બંને પોતાની અંદર એક ભરીભરી દુનિયા લઈને ફરે છે જે મોટા ભાગનાં લોકોને ક્યારેય બતાવાતી જ નથી, અને બંને પોતાના અભિપ્રાયોને બદલે પોતાના સિદ્ધાંતો અને પોતાની નરમાશને આગળ રાખીને ચાલે છે. ભેટ એ છે કે નિકટતા જલદી આવે છે અને ઊંડે ઊતરે છે. જોખમ એ છે કે જ્યારે કંઈક બગડે છે, ત્યારે બંને એક જ વખતે અંદરની તરફ વળી જાય છે, અને ઓરડામાં કોઈ બચતું જ નથી.
પ્રેમમાં
પ્રેમમાં આ હયાત જોડીઓમાંની સૌથી નરમ જોડીઓમાંની એક છે. સ્વપ્નદ્રષ્ટા એક સમર્પિત આદર્શવાદી છે જે પ્રેમને સંભાળીને સીંચે છે, નાની નાની રીતભાત અને ભરોસાપાત્ર મહેરબાનીઓ ઊભી કરે છે, અને કવિ એનો જવાબ સંબંધને ચટકીલા રંગોમાં અનુભવીને આપે છે — કોઈ સામાન્ય મંગળવારને પણ અર્થથી ભીંજવી દે છે. દરેક જણને સામેવાળામાં એ દુર્લભ સાથી મળે છે જે ખરેખર એ અડધા બનેલા ડર વિશે, એ અધૂરા ખ્યાલ વિશે, એ વસ્તુ વિશે સાંભળવા માગે છે જેનો હજી બરાબર કોઈ અર્થ બેસતો નથી. લાગણીની સલામતી ઝડપથી બંધાય છે કારણ કે કોઈએ સામેવાળા માટે પોતાની જાતને ઘટાડીને અનુવાદ કરવો પડતો નથી, અને સામેવાળું જે ઊંડાણ લાવે છે એનાથી કોઈ સિહરતું નથી.
તકલીફ ઢાંચામાં છે, અને એ ધીરે ધીરે વધે છે. સ્વપ્નદ્રષ્ટાનો ઘા સમેટાવાનો આકાર લે છે — લડવાને બદલે દુઃખી થવા માટે એક ચૂપચાપ પાછળ હટી જવું. કવિનો ઘા પૂરનો આકાર લે છે, લાગણીઓની એક ભરતી જે પછી એને અંદર અને ખામોશીમાં ખેંચી જાય છે. એટલે જ્યારે બંને ટકરાય છે, સ્વપ્નદ્રષ્ટા ચૂપ થઈ જાય છે અને કવિ ડૂબી જાય છે, અને એ મતભેદ સપાટી પર આવતો જ નથી. બંને રાહ જુએ છે, આ આશામાં કે એકલી હૂંફ એને ભરી દેશે. ક્યારેક એ ભરી પણ દે છે. પણ સરનામા વગર છોડી દેવાય તો સ્વપ્નદ્રષ્ટા ભ્રમભંગ તરફ વહે છે અને કવિ એક અંગત કસક તરફ, અને આ સંબંધ એક પણ દલીલ થયા વગર દૂર પડતો જઈ શકે છે. જે નિકટતા શરૂઆતમાં આટલી સહેલાઈથી આવી હતી, બરાબર એ જ એને ખતરનાક બનાવે છે — એ બંનેને ખાતરી કરાવી દે છે કે આ બંધન એટલું સારું છે કે એને જાળવણીની જરૂર જ નથી.
મિત્રતામાં
મિત્રો તરીકે સ્વપ્નદ્રષ્ટા અને કવિ કુદરતી રાઝદાર છે. બંને ઘોંઘાટભર્યા ઓરડાને બદલે એક ઊંડી વાતચીત પસંદ કરે છે, બંને ચુકાદો સંભળાવવાને બદલે પડખે ઊભાં રહે છે, અને બંને કોઈ મિત્રની અંદરની જિંદગીને એવી વસ્તુ ગણે છે જેને સંભાળીને વર્તવાનું હોય. સ્વપ્નદ્રષ્ટા ભરોસા સાથે હાજર રહે છે — એ જ જેને કોઈ કઠણ દિવસની વરસગાંઠ યાદ રહે છે અને જે એના માટે આવીને ઊભું રહે છે. કવિ આ મિત્રતાને ક્યારેય ઉતાવળી કે લેવડદેવડ જેવી લાગવા દેતો નથી; એની સાથે કોઈ વાતચીત જ્યાં જવા માગે ત્યાં ભટકી શકે છે અને કોઈ ઘડિયાળ તરફ જોતું નથી. આ એ મિત્રતા છે જેમાં સમજાવું કમાવું પડતું નથી, બસ માની લેવાય છે.
આ મિત્રતા જે વસ્તુ ભાગ્યે જ ભેગી કરે છે તે છે ગતિ. બંને કોઈ લાગણી પર અમલ કરવાને બદલે આખી બપોર એની સાથે ખુશીથી બેસી શકે છે, એટલે એમાંથી કોઈ એ મિત્ર નથી જે કહે “સારું, બહુ વાત થઈ ગઈ, ચાલો હવે ખરેખર એ કામ કરી નાખીએ.” યોજનાઓ પર અમલ ઓછો અને એમની મજા વધારે લેવાય છે. એકબીજાના પલાયનને ખાતર આપવાનું એક ખામોશ જોખમ પણ છે: જ્યારે બંને ઊતરેલાં હોય, ત્યારે અંદરની તરફ વળેલા બે મિજાજ નરમાશથી સાથે સાથે નીચેની તરફ ફરી શકે છે, સહિયારી ઉદાસીને જોડાણ સમજતાં અને એને દિલાસો કહેતાં. છતાં પોતાના સૌથી સારા રૂપમાં આ એ મિત્રતા છે જેમાં દરેક જણ આખરે પૂરેપૂરું જોવાયેલું અનુભવે છે — અને આમાંથી કોઈના માટે પણ આ નાની વાત નથી, કારણ કે બંનેએ સામાન્ય રીતે આખી જિંદગી એ જ માણસ રહીને વિતાવી છે જે બીજાંને સમજે છે અને પોતે બરાબર સમજાતું નથી.
કામની જગ્યાએ
કામ પર આ બંને ક્રિએટિવ, લોકો પર ટકેલી, ખ્યાલોથી ચાલતી ભૂમિકાઓમાં જામે છે, અને તેઓ એકબીજાના આટલા મળતા આવતા મિજાજથી અપેક્ષા રખાય એની હદ કરતાં વધારે એકબીજાના પૂરક બને છે. સ્વપ્નદ્રષ્ટાની પોતાના સિદ્ધાંતો પ્રત્યેની એ ખામોશ પોલાદી કડકાઈનો અર્થ એ છે કે એ કોઈ કામને ખરેખર અંજામ સુધી લઈ જશે અને જે મહત્ત્વનું છે એના પર અડગ રહેશે; કવિની કલ્પનાશીલ પ્રતિક્રિયા કામને જીવતું રાખે છે અને સ્વપ્નદ્રષ્ટાની યોજનાઓને કઠણ થઈને જડ બની જવાથી રોકે છે. આ બંને વચ્ચેનું પરિણામ ઘણી વાર પૂરું પણ થાય છે અને ખરેખર અનુભવાયેલું પણ — કામ પૂરું થવાનો અને એમાં એક ધબકાર હોવાનો એ દુર્લભ મેળ.
વ્યાવસાયિક નબળાઈ ટકરાવ અને ઝડપ છે. કોઈને એ સ્પષ્ટ વાતચીત ફાવતી નથી જેની માગ કોઈ કાર્યજગ્યા ક્યારેક કરે છે — કડક અભિપ્રાય, બચાવેલી તારીખ, બેઠકમાં નામ લઈને મૂકાયેલો મતભેદ. બંને હૂંફ અને લિહાજ પર એ બિંદુની પાર પણ ટકી રહેશે જ્યાં સીધાપણું જરૂરી બની જાય છે, અને બંનેને લાગણીઓ ધીમા પાડી શકે છે: કવિ કોઈ તણાવભર્યા અઠવાડિયામાં ડૂબેલો, સ્વપ્નદ્રષ્ટા કોઈ આંચકા પછી સમેટાયેલો. આ બંનેની ટીમને કોઈ ત્રીજી હાજરીથી ઘણો ફાયદો થાય છે જે કડક લકીર થામી શકે, અથવા તો આ સહિયારી સમજૂતીથી કે મુશ્કેલ વાતો ચૂસી લેવાને બદલે જલદી કહી દેવાશે. પૂરેપૂરાં પોતાના ભરોસે છોડી દેવાય તો આ કંઈક વહાલું બનાવી શકે છે, પણ એવી સમયમર્યાદા પર જે ચૂપચાપ ખસતી જાય છે, કારણ કે મુદ્દા પર જોર કરનારું આમાંથી કોઈ બનશે નહીં. બંને એમ માનીને ચાલે છે કે જરૂરી વાત બીજું કોઈ ઉઠાવી દેશે, અને ઘણી વાર બીજું કોઈ ત્યાં હોતું જ નથી.
ટકરાવ ક્યાં થાય છે
અહીંનો ટકરાવ ઊલટાં માણસોનો ટકરાવ નથી — એ બે એવાં માણસોની જાળ છે જે એક જ રીતે બચે છે. જ્યારે કંઈક ખૂંચે છે, સ્વપ્નદ્રષ્ટા પાછળ હટી જાય છે અને કવિ પહેલાં ઊમટે છે પછી સમેટાઈ જાય છે, અને કારણ કે કોઈ પણ તકલીફ તરફ આગળ વધતું નથી, એ ચૂપચાપ જોડાતી ચાલે છે. વધારે ભિડનારી કોઈ જોડી એને પતાવી લેત અને કલાકમાં સંભાળી લેત. આ બંને એક નાના ઘાને ન કહેવાયેલો પડ્યો રહેવા દઈ શકે છે જ્યાં સુધી એ આખા સંબંધની વણાટ ન બની જાય, હવે કોઈ એક ફરિયાદ નહીં પણ એક સામાન્ય ધૂંધળાપણું જેને બંનેમાંથી કોઈ બરાબર શોધી શકતું નથી.
લાગણીના વજનને લઈને એક ઝીણું ખેંચાણ પણ છે. કવિ દુનિયાને એટલા ચટકીલા રંગોમાં અનુભવે છે કે કોઈ સામાન્ય નિષ્ફળતા પણ એના પર ભારે પડનારી વસ્તુ બનીને ઊતરી શકે છે, અને સ્વપ્નદ્રષ્ટા — નરમ પણ ચૂપચાપ ઠરેલો — હંમેશાં શાંત રહેનારો બની રહેવાથી થાકી શકે છે, જ્યાં સુધી એનો પોતાનો ભ્રમભંગ કોઈ ચેતવણી વગર સપાટી પર ન આવી જાય. ત્યારે કવિને અચાનક બરાબર એ જ માણસથી છૂટી ગયાનું લાગી શકે છે જે સૌથી ભરોસાપાત્ર લાગતો હતો. એ ભરોસો સાચો હતો; એ બસ એક ન કહેવાયેલા ખેંચાણ પર ચાલી રહ્યો હતો, અને સ્વપ્નદ્રષ્ટા એવી જમાપૂંજી ખર્ચતો આવ્યો હતો જેની મર્યાદિત હોવાની ખબર કોઈને નહોતી.
આને પાર પાડવા માટે
આને જે વસ્તુ ચલાવે છે તે એક સહિયારી શિસ્ત છે જે આ બંનેના સ્વભાવની વિરુદ્ધ જાય છે: મુશ્કેલ વાત ત્યારે કહી દો જ્યારે એ હજી નાની હોય. જે બે માણસોની સહજવૃત્તિ સમેટાવાની અને આશા રાખવાની હોય, એમના માટે ઘાને જલદી નામ આપવાની ટેવ પાડી લેવી એ એકમાત્ર સૌથી બચાવનારી વસ્તુ છે જે તેઓ કરી શકે છે. એને ભિડંત બનવાની જરૂર નથી — એક સીધું સાદું “આ ખરાબ ઊતર્યું, આપણે એના પર વાત કરી શકીએ?” એટલું પૂરતું છે કે આમાંથી કોઈ અંદર ગુમ ન થાય. ધ્યેય લડાકુ બની જવાનું નથી, પણ ન કહેવાયેલાને કહેવાયેલા કરતાં ઓછું ખતરનાક બનાવી દેવાનું છે. એક વાર આ પલડું નમી જાય, તો બાકી બધું એમના માટે આપોઆપ સહેલું બની જાય છે.
એની આગળ એમની પાસે પહેલેથી એ દુર્લભ પાયા છે: સાચી હમદર્દી, જોવાની એક કલ્પનાશીલ રીત, અને એકબીજાની અંદરની જિંદગીમાં સાચું રોકાણ. સ્વપ્નદ્રષ્ટા કવિને ત્યારે એક ઠરેલો કિનારો આપી શકે છે જ્યારે લાગણીઓ ઊંચી ચાલી રહી હોય; કવિ સ્વપ્નદ્રષ્ટાની સંભાળીને બનાવેલી દુનિયાને હદ કરતાં વધારે સંકોચાઈ જવાથી બચાવી શકે છે. બહારથી થોડીક લાદેલી ગતિ પણ મદદ કરે છે — વસ્તુઓ પર ફક્ત અનુભવવાને બદલે અમલ કરવાનું એક નક્કી કરેલું વચન — જેથી એમનું સહિયારું ઊંડાણ ચૂપચાપ ફક્ત મનન બનીને અટકી ન જાય.
જ્યાં આ બંને નાના ઘા વિશે પ્રામાણિક બની રહે છે, ત્યાં તેઓ કંઈક એવું બનાવે છે જ્યાં મોટા ભાગની જોડીઓ ક્યારેય પહોંચતી નથી: એવો સંબંધ જે ઊંડાણથી અનુભવાયેલો, પૂરેપૂરો જોવાયેલો, અને ચૂપચાપ ટકાઉ છે.