પ્રણેતા જાગે છે ત્યારે દિવસમાં પહેલેથી ત્રણ ડગલાં અંદર હોય છે; કવિ જાગે છે ત્યારે કોઈ સપનાની વણાટ હજી હાથમાં પકડીને બેઠાં હોય છે. એક, પગ જમીનને અડતાં જ, દુનિયા પર દોડી પડે છે; બીજું દુનિયાને ઘેરા રંગોમાં આવવા દે છે અને જવાબ આપતાં પહેલાં એક શાંત મિનિટ માગે છે. આ જોડીની અજબ ખૂબસૂરતી એ છે કે પ્રણેતા આખી જિંદગી એ ક્ષિતિજ તરફ દોડતાં રહે છે જેને કવિ પહેલેથી જોઈ શકે છે — બસ કવિ એને છેલ્લી રેખાની જેમ નહીં, એક અહેસાસની જેમ જુએ છે.
પ્રેમમાં
અહીં એક સાચું ખેંચાણ છે, અને એ એમાંથી આવે છે કે દરેક બરાબર એ જ વસ્તુ ઊંચકીને ચાલે છે જે સામેવાળા પાસે નથી. પ્રણેતા પ્રેમમાં એ જ રીતે પડે છે જે રીતે એ બધું કરે છે: પૂરી ઝડપે, એને તોળતાં પહેલાં જ મોટેથી જાહેર કરતાં. કવિ માટે — જે બેહિસાબ અનુભવે છે પણ સામાન્ય રીતે એ ઊંડાણને અંદર જ રાખે છે — આ શરતો વગરનું સીધાપણું નશીલું બની શકે છે. સાફ સાફ, કોઈ ‘પણ’ વગર ચહાવું એ વસ્તુનો જવાબ આપે છે જેને માગવાની પરવાનગી કવિ ભાગ્યે જ પોતાને આપે છે. બદલામાં કવિ પ્રણેતાને એ એકમાત્ર વસ્તુ આપે છે જે એની ઝડપ સામાન્ય રીતે એની પાસેથી છીનવી લે છે: ફક્ત સાથે ચલાવી લેવાયાને બદલે ખરેખર અનુભવાવું. પ્રણેતાને લોકો પોતાની ઝડપ વખાણે એ જોવાની આદત છે; કવિને એમાં રસ છે કે એ ઝડપની નીચે શું બેઠું છે, અને એ ધ્યાન કોઈ રસ્તો બનાવનારને એની પટરી પર સૌથી સારી શક્ય રીતે રોકી શકે છે.
ઘસારો પછીની માવજતમાં વસે છે. પ્રણેતાનો પડછાયો સીધાબોલાપણું છે અને એ ટેવ કે પાછલી વાતચીત બરાબર ઠરે એ પહેલાં જ આગલી વસ્તુ તરફ વધી જવું. કવિ, જે લાગણીથી ભરાઈ આવે છે અને પછી અંદરની તરફ ખસી જાય છે, એને એ વાતચીતનું ઠરવું જોઈએ એ પહેલાં કે બીજું કંઈ થઈ શકે. એટલે પ્રણેતા ઝડપથી કોઈ કડવી વાત કહી દે છે, એને પતી ગયેલી સમજે છે, અને ચાવીઓ તરફ હાથ લંબાવી દે છે — જ્યારે કવિ હજી ત્યાં જ ઊભાં છે, રંગ ઊડી ગયેલો, એવા ઘા સાથે બેઠાં જેને બનાવવાનું પ્રણેતા ભૂલી પણ ચૂક્યાં છે. આ પ્રેમ ફક્ત ત્યારે બચે છે જ્યારે પ્રણેતા એ શીખી લે કે કવિ માટે ઝડપથી સ્વસ્થ થઈ જવું કોઈ ખૂબી નથી, અને કવિ એ શીખી લે કે પ્રણેતાનું સીધાબોલાપણું ભાગ્યે જ નિર્દયતા છે — એ બસ એવી વ્યક્તિ છે જેને ખરેખર એ ચોટનો અહેસાસ જ ન થયો જે એણે પહોંચાડી. આમાંથી કોઈ પણ આ સમજ આપોઆપ મેળવી લેતું નથી; એને બંને બાજુથી બોલીને, વારંવાર, અને ઘણી વાર એવી ક્ષણોમાં સોંપવી પડે છે જ્યારે કોઈ ઝઘડો ચાલતો પણ ન હોય.
મિત્રતામાં
મિત્રો તરીકે આ લોકો એકબીજા માટે અણધારી રીતે સારાં છે, કારણ કે દાવ ઓછા છે અને ભેટ વધુ સ્પષ્ટ. પ્રણેતા કવિને ઘરની બહાર ઘસડી લાવે છે — શહેરના બીજા છેડાની એ વસ્તુ સુધી, એ ઇરાદા વગરના પ્રવાસ સુધી, અજાણ્યાઓથી ભરેલા એ ટેબલ સુધી — અને કવિ, જે એકલાં લગભગ ક્યારેય ન ગયાં હોત, ત્યાં પહોંચીને લગભગ હંમેશાં કંઈક એવું મેળવી લે છે જેને જાળવીને રખાય. કવિ એનો બદલો એ બનીને ચૂકવે છે કે એ એકમાત્ર મિત્ર છે જે પ્રણેતાને ખરેખર ધીમાં પાડી દે છે અને પૂછે છે કે એ શાનાથી ભાગી રહ્યાં છે, ફક્ત એ નહીં કે શાની તરફ. જ્યારે પ્રણેતા દુનિયાથી અકળાયેલાં અને હળવાં છોલાયેલાં પાછાં ફરે છે, ત્યારે કવિ જ એ છે જે અણકહી વાત વાંચી લે છે અને એને નરમાશથી નામ આપી દે છે, એનો કોઈ તમાશો બનાવ્યા વગર.
આ મિત્રતાને જે વસ્તુ પકડી રાખે છે તે એ છે કે કોઈને સામેવાળા પાસેથી નાટક જોઈતું નથી. પ્રણેતાને એ જરૂર નથી કે કવિ એના વોલ્ટેજ સાથે મેળ ખાય અને ઘણી વાર એને એવી વ્યક્તિ પાસે હોવાથી રાહત જ મળે છે જે નથી ખાતી. કવિને એ જરૂર નથી કે પ્રણેતા એના અંદરના મોસમમાં ઊતરે, ફક્ત એ કે એ એના હોવાની અને સાચા હોવાની કદર કરે. અહીં ખરેખર એક સરળતા છે, જો પ્રણેતા એ યાદ રાખે કે કોઈ લાંબા બહારના દિવસ પછી કવિની ચુપકીદી પુનઃપ્રાપ્તિ છે, નારાજગી નહીં — બૅટરી ભરવી, એનાથી પાછળ હટવું નહીં.
કામની જગ્યાએ
કામના મામલે પ્રણેતા એન્જિન છે અને કવિ અંતરાત્મા. પ્રણેતા વસ્તુઓ શરૂ કરે છે: એ સમસ્યાઓ પર દોડી પડે છે, એ જોખમ ઉઠાવે છે જેને બીજું કોઈ અડતું નથી, અને શૂન્યમાંથી ગતિ ઘડી લે છે — જે એવા કવિની બાજુમાં ખરેખર કીમતી છે જે કોઈ ખાલી પાના કે કોઈ એવા નિર્ણય સામે અટકી શકે છે જેને એણે હજી અનુભવીને જોયો નથી. પણ કવિ એ માનવીય કિંમત જોઈ લે છે જેની ઉપરથી પ્રણેતાની હિંમત સીધી કૂદી જાય છે: એ સહકર્મી જે કચડાઈ રહ્યાં છે, એ લહેકો જે ખરાબ રીતે ઊતરશે, એ નાની વિગત જે કોઈ કામને ફક્ત પતાવીને રવાના કરાયેલું હોવાને બદલે સાચું બનાવે છે.
કામ પર ટકરાવ પ્રણેતાની બેદરકારીનો કવિની આ જરૂર સાથે છે કે વસ્તુઓ સાચી લાગે. પ્રણેતા એને મોકલી દેશે; કવિ પહેલાં જાણવા માગે છે કે એનો કોઈ અર્થ પણ છે. બરાબર સચવાય તો આ અસામાન્ય રીતે મજબૂત વહેંચણી છે — પ્રણેતા જમીન તોડે, કવિ કામને ઊંડાણ અને કાળજી આપે. ખરાબ રીતે સચવાય તો પ્રણેતા આગળ વધતાં ચાલ્યાં જાય છે, કવિ કચડાયેલું અનુભવીને ચૂપ થઈ જાય છે, અને એનું શ્રેષ્ઠ યોગદાન અણકહ્યું મરી જાય છે. મરામત લાગણી કરતાં વધુ માળખાની છે: કવિને સલામત, ઉતાવળ વગરની જગ્યા આપો કે એ પોતાની વાત મૂકી શકે, એ પહેલાં કે પ્રણેતાની ઝડપ એ બારી બંધ કરી દે.
ટકરાવ ક્યાં પડે છે
સૌથી ઊંડી તિરાડ એ છે કે દબાણમાં દરેક કરે છે શું. પ્રણેતા, તણાવમાં સીધાબોલાં અને બેદરકાર, બસ વધુ ઝડપે અને વધુ જોરથી ચાલવા માંડે છે — વધુ હલચલ, ઓછી સલાહમસલત, પાછળ છૂટેલા વધુ લોકો. કવિ, એ જ તણાવથી ભરેલાં, બરાબર ઊલટું કરે છે: એ અંદરની તરફ ખસે છે, ચૂપ થઈ જાય છે, અને પોતાની જ ઘેરી પ્રતિક્રિયામાં ગાયબ થઈ જાય છે. એટલે બરાબર એ જ ક્ષણે જ્યારે તેમને એકબીજાની સૌથી વધુ જરૂર હોય છે, પ્રણેતા ઝડપ પકડીને દૂર નીકળી જાય છે અને કવિ અંદર લોપ થઈ જાય છે. પ્રણેતા કવિના ખસી જવાને મોં ફુલાવવું કે ઠંડાપણું વાંચે છે; કવિ પ્રણેતાની ઝડપને એ વાતનો પુરાવો વાંચે છે કે એને ક્યારેય ખરેખર ચહાયું જ નહોતું.
એની નીચે એક બીજો ચૂપ ટકરાવ છે. પ્રણેતા સંબંધને એનાથી માપે છે કે તેઓ સાથે મળીને કરી શું રહ્યાં છે — આગલી યોજના, આગલું પરાક્રમ, એ સહિયારો ખાકો જે ભરાતો જાય છે. કવિ એને એનાથી માપે છે કે એને કેટલા ઊંડાણ સુધી મળવામાં આવે છે. એક પ્રણેતા કૅલેન્ડરને અનુભવોથી ઠાંસી શકે છે અને છતાં કોઈ કવિને અણદેખું અનુભવ કરાવી શકે છે, કારણ કે એમાંથી કોઈએ પણ એ જગ્યાને અડ્યું નહીં જ્યાં કવિ ખરેખર રહે છે. જેને પ્રણેતા સાચા દિલથી પ્રેમની જેમ રજૂ કરે છે — હલચલ, નવીનતા, આગલી વસ્તુ — એ એ ચલણ નથી જેમાં કવિનો વહેવાર ચાલે છે, અને કોઈને ખ્યાલ હોતો નથી કે આ આપ-લે ચુપચાપ નિષ્ફળ થઈ ચૂકી છે, જ્યાં સુધી અંતર પહેલેથી પહોળું ન થઈ જાય. એનો ઇલાજ હિસાબ સરખો કરવો નથી, પણ એ પૂછી લેવું છે કે સામેવાળા માટે ચહાવાનો ખરેખર અર્થ શું છે — એક એવો સવાલ જે આ જોડીમાં નવાઈ પમાડે એટલો ઓછો પુછાય છે.
આને નિભાવવા માટે
આ જોડી ત્યારે ચાલે છે જ્યારે બંને સામેવાળાની બનાવટને સુધારવાની ખામી માનવાનું છોડી દે. પ્રણેતાનું ખરું કામ એ છે કે ટક્કર પછી જાણીજોઈને ધીમાં થાય — કડવી વાત કહી દીધા પછી રૂમમાં ટકી રહે, કોઈ વાતચીતને ખરેખર પૂરી થવા દે, અને એ પારખે કે એ કોઈનાથી આગળ નીકળી આવ્યાં છે અને પાછાં ફરીને એની પાસે જાય, આગલી વસ્તુ તરફ દબાણ કરતાં રહેવાને બદલે. આ એક જ ટેવ કવિની મોટા ભાગની જરૂરિયાતોનો જવાબ આપી દે છે. કવિનું ખરું કામ એ છે કે ફક્ત ખસે નહીં પણ સપાટી પર આવે: એ કહે કે “મને એક કલાક જોઈએ, પછી હું આના પર પાછું ફરીશ”, ચૂપ થઈ જવાને અને પ્રણેતાને અંદાજા લગાવવા છોડી દેવાને બદલે. પ્રણેતા કોઈ કહેલી જરૂરિયાત પર અમલ કરી શકે છે પણ અણકહી જરૂરિયાત વાંચી શકતાં નથી, અને એનાથી ઊલટી અપેક્ષા રાખવી બંનેને સજા આપે છે.
દરેકનું સામેવાળાનો અનુવાદ કરી લેવું પણ બહુ કામ આવે છે. પ્રણેતાએ એ પકડી રાખવું જોઈએ કે કવિની ચુપકીદી, એનો અંદરનો મોસમ, કોઈ વસ્તુને પૂરેપૂરી અનુભવી લેવાની એની જરૂરિયાત, ન નબળાઈ છે ન ટાળંટાળ — એ બરાબર એ જ ઊંડાણ છે જેણે એને શરૂઆતમાં ખેંચ્યાં હતાં. કવિએ એ પકડી રાખવું જોઈએ કે પ્રણેતાનું સીધાબોલાપણું અને એની ઝડપ એની કિંમત પર કોઈ ચુકાદો નથી — એ બસ એ વાતનો હિસ્સો છે કે એક રસ્તો બનાવનાર બનેલું કેવી રીતે હોય છે, અને એ આખી ઝડપની નીચે એક એવી વ્યક્તિ છે જેણે કવિને વિચારીસમજીને પસંદ કર્યાં, અને પસંદ કરતી રહે છે.
જ્યારે આ લોકો આ સાચવી લે છે, ત્યારે પ્રણેતા કવિના હાથમાં એના અંદરના જગત કરતાં મોટી એક જિંદગી થમાવી દે છે, અને કવિ પ્રણેતાના હાથમાં એ ઊંડાણ થમાવી દે છે જેની ઉપરથી એની ઝડપ સામાન્ય રીતે સાફ કૂદી જાય છે. જે ક્ષિતિજનો પીછો પ્રણેતા કરતાં રહે છે, એ છેવટે કંઈક એવું નીકળે છે જેને કવિ પહેલેથી ચુપચાપ અનુભવી રહ્યાં હતાં — અને ત્યાં સાથે પહોંચવું એ બેમાંથી કોઈ એકના એકલા પહોંચવા કરતાં ક્યાંય વધુ સારું છે.