Có những người dường như có giác quan thứ sáu về người khác: họ cảm được sự căng thẳng trong phòng trước khi ai lên tiếng, biết khi nào một người bạn nói “mình ổn” nhưng thật ra không ổn, và đọc tâm trạng của người phỏng vấn như đọc bản tin thời tiết. Trông giống như một tài năng. Phần lớn là không phải. Đọc vị người khác là một kỹ năng, được xây từ một kiểu chú ý đặc biệt, và gần như ai cũng có thể giỏi lên đáng kể.
Nhưng trước hết là một lời cảnh báo, vì nó quan trọng: đọc vị người khác là để hiểu họ tử tế và chính xác hơn, không phải để thao túng hay “thắng”. Dùng để kết nối, nó khiến bạn thành một người bạn, người yêu và đồng nghiệp tốt hơn. Dùng để lợi dụng, nó chỉ khiến bạn thành người mà không ai tin đến lần thứ hai. Đây là cách làm thật sự.
Bắt đầu từ trạng thái bình thường, không phải từ một cử chỉ
Sai lầm lớn nhất mà mọi người mắc phải là đọc những tín hiệu riêng lẻ: “khoanh tay nghĩa là phòng thủ”, “nhìn đi chỗ khác nghĩa là nói dối”. Phần lớn điều này là vô căn cứ, vì mỗi người mỗi khác. Một người có thể khoanh tay vì lạnh, hoặc đơn giản vì đó là dáng đứng quen của họ.
Điều thật sự hiệu quả là đọc sự thay đổi so với trạng thái bình thường của một người. Hãy để ý một người thường ngồi, nói và cư xử thế nào khi họ thoải mái. Rồi quan sát những sự dịch chuyển: người bạn vốn hay nói bỗng im lặng, giọng nói vốn đều đều bỗng căng lên, ánh mắt vốn thoải mái bỗng lảng đi. Tín hiệu không nằm ở cử chỉ; nó nằm ở độ lệch so với mức bình thường của họ. Sự thay đổi chính là thông tin.
Nhìn cả cụm tín hiệu, không chỉ một dấu hiệu
Ngay cả một sự dịch chuyển có thật cũng chẳng nói lên bao nhiêu nếu đứng một mình. Hãy tìm những cụm: nhiều tín hiệu cùng chỉ về một hướng một lúc. Một người ngả người ra sau có thể chẳng có nghĩa gì; nhưng ngả ra sau và xem giờ và trả lời cụt hơn và xoay bàn chân về phía cửa là một cụm khá rõ ràng nói rằng “tôi muốn chuyện này kết thúc”. Việc đọc đáng tin đến từ những khuôn mẫu, không bao giờ từ một cái giật mình đơn lẻ.
Những điều thật sự đáng chú ý
- Đôi mắt và gương mặt. Cảm xúc thật hiện lên nhanh và thoáng qua, thường trước khi người ta kịp lấy lại vẻ điềm tĩnh. Một nụ cười thật lan đến tận mắt (da quanh mắt nhăn lại); một nụ cười xã giao thì không.
- Giọng nói. Âm sắc, tốc độ và những khoảng ngừng để lộ rất nhiều. Người ta nói nhanh hơn khi lo lắng hoặc hào hứng, đều đều hẳn đi khi đang thu mình lại, và ngừng lại đầy ẩn ý ở chỗ có sự thật khó nói.
- Bàn chân và hướng cơ thể. Người ta thường hướng bàn chân và thân người về phía điều họ bị cuốn hút, và quay đi khỏi điều họ muốn thoát ra. Đây là một dấu hiệu thật thà đến bất ngờ, vì chẳng ai để ý kiểm soát bàn chân của mình.
- Điều họ không nói. Chủ đề được né tránh cẩn thận, câu hỏi bị lảng đi, lời khen không bao giờ đến. Sự vắng mặt cũng là dữ liệu.
- Cách họ đối xử với những người họ không cần. Muốn biết tính cách thật của một người? Hãy xem họ đối xử với người phục vụ ra sao, chứ không phải với bạn ra sao.
Cách nghĩ khiến tất cả những điều này hiệu quả
Kỹ thuật quan trọng ít hơn hai thói quen bên trong.
Hãy thật lòng tò mò, không chỉ quan sát. Những người đọc vị giỏi nhất không chạy theo một danh sách kiểm tra; họ thật sự quan tâm đến điều đang diễn ra với người kia. Sự tò mò khiến bạn để ý những điều mà việc rà soát “dấu hiệu” không bao giờ thấy được.
Hãy lắng nghe nhiều hơn nói. Bạn không thể đọc một người trong lúc bạn đang bận thể hiện. Phần lớn những gì người ta để lộ, họ để lộ khi được cho một khoảng lặng để tiếp tục nói. Vậy nên hãy hỏi, rồi thật lòng lắng nghe, và kìm cái thôi thúc muốn lấp đầy mọi khoảng ngừng.
Những giới hạn cần nói thật
Có hai lưu ý giúp bạn đọc chính xác. Thứ nhất, cách bạn đọc một người là một giả thuyết, không phải một phán quyết: bạn đang đoán, và nên giữ nó lỏng tay, kiểm tra lại (“trông bạn hơi khác thường, mọi chuyện ổn chứ?”) thay vì khẳng định mình đã biết. Thứ hai, hãy cẩn thận với việc phóng chiếu: rất dễ “đọc” ra nỗi sợ và giả định của chính mình trên một gương mặt bình thản. Mệt không phải là giận; im lặng không phải là không đồng tình. Người đọc khiêm tốn luôn giữ sự tò mò; người đọc kiêu ngạo vội vàng kết luận và hiểu sai người khác với một sự tự tin tuyệt đối.
Điều cốt lõi
Đọc vị người khác tốt quy về vài nguyên tắc trung thực: tìm hiểu trạng thái bình thường của họ và để ý sự thay đổi, tin vào cụm tín hiệu chứ không phải tín hiệu đơn lẻ, chú ý giọng nói và những điều không được nói ra, bắt đầu bằng sự tò mò thật lòng, lắng nghe nhiều hơn nói, và giữ cách đọc của mình như một phỏng đoán cần kiểm tra, chứ không phải một sự thật mình đã giải mã được. Làm vậy, bạn sẽ không trở thành người đọc được suy nghĩ, nhưng sẽ hiểu những người xung quanh chính xác và tử tế hơn phần lớn mọi người.
Muốn biết bạn vốn đã nhạy với người khác đến đâu? Trắc nghiệm trí tuệ cảm xúc (EQ) của chúng tôi đo mức độ bạn nhận ra và phản hồi với cảm xúc của người khác, kỹ năng cốt lõi làm nền cho tất cả những điều trên.
Câu hỏi thường gặp
Đọc vị người khác là kỹ năng hay tài năng bẩm sinh? Phần lớn là kỹ năng. Thứ trông giống giác quan thứ sáu thường là một kiểu chú ý đặc biệt: tìm hiểu trạng thái bình thường của một người, nhận ra những lúc họ lệch khỏi nó, và tin vào cụm tín hiệu thay vì từng cử chỉ riêng lẻ. Có người ngay từ đầu đã nhạy với người khác hơn, nhưng gần như ai cũng có thể giỏi lên đáng kể nhờ luyện tập, sự tò mò thật lòng và việc lắng nghe nhiều hơn nói.
Cách đáng tin nhất để biết một người thật sự cảm thấy thế nào là gì? Hãy để ý sự thay đổi so với trạng thái bình thường của riêng họ, chứ không phải những “dấu hiệu” trong sách. Người bạn vốn hay nói bỗng im lặng, giọng nói vốn đều đều bỗng căng lên, ánh mắt vốn thoải mái bỗng lảng đi: độ lệch chính là thông tin. Sau đó hãy tìm một cụm tín hiệu cùng chỉ về một hướng, và kiểm tra cách đọc của mình bằng lời (“trông bạn hơi khác thường, mọi chuyện ổn chứ?”) thay vì coi nó là sự thật.
Làm sao đánh giá được tính cách thật của một người? Hãy xem cách họ đối xử với những người họ không cần (người phục vụ, nhân viên lễ tân, đồng nghiệp cấp dưới), chứ không phải cách họ đối xử với bạn. Hãy để ý điều họ tránh nói cũng nhiều như điều họ nói: những câu hỏi bị né và những chủ đề được lách qua khéo léo cũng là dữ liệu. Và hãy giữ mọi kết luận như một giả thuyết cần kiểm tra, vì những phán xét vội vàng đầy tự tin chính là cách ta hiểu sai người khác đến mức tệ hại.
—Nếu muốn đo sự tinh ý làm nền cho tất cả những điều này, Trắc nghiệm trí tuệ cảm xúc (EQ) là một điểm khởi đầu miễn phí.